IRUGARREN ZATIA

Gipuzkoako 36 dantza motak bear bezala dantzatzeko,
irakaste edo instrukzioak, beren senaerakin.

GIZON DANTZAREN IRAKASTEA

        Gizon dantzak irten bear du plaza agirikora Erriko etxeko gelatik, Danboliñaren soñuan. Gela berean jarri bear du dantzak plazara agertu bear duen modu berberean, aurrendariari eskutik laguntzen diola erri bereko alkate jaunak, eta azkendariari batzartar prestu batek.

        Aurrenen azkenetakoak irten bear dute plazara beren txapelak eskuetan dituztela, eta ez dituzte janzi bear, alik eta lendabiziko bi zubiak egin arteraño, eta orduan ere agur egiñik aurrena alkarri, urrena dantzako lagunai, eta gero plaza guziari.

        Plazari jira osoa eman artean ez du aurrendariak asi-bear dantzatzen, baña pausoa egin bear du beti, soñuaren puntua zuzenkiro daramala. Erriko etxeko barandaren aurkezean asi bear du dantzatzen, toki berean arkitzen diraden jaun prestuetara begira, berai agur egiñik, eta gero, plazaren lau aldamenetan.

        Dakizkien aldaira edo mudanzarik ederrenak agertzean, egingo du zubia modu onetan:

        Aurrendariak altxatuko du bere ezkerreko besoa, lagunaren eskuikoarekin batean, eta oen bien azpitik igaro bear dute dantza artan dabiltzan guziak, nork bere txandan agur egiñaz, txapelak kendurik, aurrendariari. Lendabizi igarotzen asi bear duena da, aurrendariaren eskuko laguna, bere eskuiko besoaren azpitik jiratzen dala dantzaren atzerontz.

        Zubia egin bezain laister, irten bear zaio plazaren erdira azkendaria bere eskuko lagunarekin, aurrendariari, non biak aurkez aurke dantzaturik dakitzaten mudanzarik ederrenak, egingo duen azkendariak bere eskuko lagunarekin zubia, lenago aurrendariak egin duen bezala, gisa onetan:

        Azkendariak altxatuko du bere eskuiko besoa lagunaren ezkerrekoarekin batean, eta oen bien azpitik igaro bear dute dantzako guziak, lenago esan deran moduan agur egiñik azkendariari, nork bere txandan. Zubi oek badute beren senaera miraritsua, laister ikusiko dezuten bezala.

        Zubi oek biak egitean jotzen ditu danboliñak asierako zortzikoak, eta orduan janzi bear dituzte txapelak aurren-azkenetakoak, azaldurik daukadan gisan agurrak egiñik. Denbora onetan asiko da aurrendaria dantzatzen, eta onek bestek ez du dantzatu bear, alik eta, saltokako zortzikoak danboliñak jo ditzan arteraño.

        Baldin dantzariak badakizki soñu zar gogoangarri aietakoak, jo erazoko diozka danboliñari naien dituenak zortziko asierakoetan: orobat dantzatu ditzake, atsegin badu, kontrapasetan; baita saltoko zortzikoetan ere. Bañan ez badakizki soñu zarrak, asierako zortziko bi edo iru berriztutzean, joko du danboliñak dantza serbitzalleak irteteko deia, eta onen ondoren, andreen deieko soñu edo kontrapasak.

        Soñu au asitzean, aurrendariak, eta azkendariak kendu bear dituzte txapelak buruetatik, eta ez dituzte janzi bear, alik eta dantza guzia emakumez orniturik, bigarren aldiako zubiak egin arteraño.

        Dantza serbitzalleak, deiarekin batean dantzatik irtenik, joan bear zaiozka aurrendariari txapelak eskuetan dituztela, eta arratsalde onak eman ondoan, esan bear diote an arkitzen diradela beraren serbitzatzeko.

        Orduan aurrendariak agindu bear die serbitzalleai, dijoatzela azkendariagana, eta esateko aren partetik, autatu ditzala bien eskuetarako berak naien dituen etxeandre oniritzi bi.

        Azkendariak eranzun bear dio mandatari berakin ezen aurrendariaren egitekoa dan bezala, berezitu ditzala ongien derizkion bi, eta bata bere eskurako gelditurik, biraldu degiola bestea, zeñarekin naikidatuko dan ura.

        Eranzuera au artutzean aurrendariak agindu bear die serbitzalleai, dijoatzela erri bereko alkate jaunaren emazteagana, eta esateko aren partetik, egin dekiola atsegin beraren eskura dantzara etortzeaz.

        Eramango diote serbitzalleak etxeandre oniritzi ari mandatu gozo au, baita egiñ ere, txit modu eztiandian, eta emekitxo, zergatik guztiz minbereak oi diraden dantzara deitzen dituzten etxeandreak.

        Zenbat eta geiago naikidatzen duten emakumeak, plaza agirikoan aurrendariarekin azkendariaren eskuetan dantzatzea, ainbat eta aitzaki aundiagoak asmatu oi dituzte, alegia, nai ez balute bezala. Griña onetakoak geienak ezagutu izan ditut nik beintzat.

        Dantzarako mandatua artutzean asi oi dira esanaz, batean, ez dala arkitzen bear bezala apaindua, plaza agirikora, eta alako gizon prestu baten eskura joateko; bestean, obe diotela eraman gazteago, eta dantzara nola sartu bear dan obekiago dakiena; bada naiagoko duela dantzariak ere, bere atsegiñeko bat eramatea...

        Eranzun bear diote serbitzalleak ezik, ongi baño ere obekiago apaindua arkitzen dala batetik, eta bestetik, ez lirakeala dantzariaren aurrera beste emakumerekin aurkeztutzea ausartatuko, zergatik dakiten ziertoro, bera baizik, eramatea naiko ez lukeana. Hitz-txurikatze oek eta geiago egin bear zaiozkate emakumeai dantzatuko denboran, eta argatik beragatik da txit premiazkoa irtetea dantza serbitzalleak, emakumeai nola itz egin bear zaioten ongitxo dakitenak.

        Geroenean, atsegin aundiarekin eta pozkidaz beterik irtengo da etxeandre au dantzara, eta eraman bear dute serbitzalleak, erdi erdian, plazari jira osoa emanik, dantzaren atze aldetik barrena, aurrendariagana; zeñak bidera irtenik dantzatuko dituen beraren aurkez aurke, iru edo lau aldaira, dakizkien ederrenak; baña jira osoko kabriolarik egiten ez duela, zergatik txit itxuski dan andreen aurrean dantzariak berai atze aldea ematea.

        Ala, etxeandre onek, nola beste edozein emakume dantzara dijoanak, bertara sartutzeko denboran egin bear die agur, lendabizi dantzara deitzen duenari, urrena, eskuiko aldeko dantza serbitzalleai, eta gero, ezkerrekoai. Agur oek egitean sartu bear du dantzara, bere dantzariagana begira aurkez aurke, zeñak emango dion eskura mokonesa edo pañueloa; baita onek ere urreneko gizonezkoari.

        Mokonesa ematean aurrendariak bere eskuko etxeandreari, egingo dio itzez, goxoki, ongi etorri maitatia, lenago ankakin dantzatuaz bezala, eta ondorean esan bear dio, berezitu dezala azkendariaren eskurako, berari egokidatzen zaion moduko etxeandre prestu bat. Orduan esango die serbitzalleai etxeandre onek, azkendariari bere eskura nor eraman.

        Serbitzalleak eman bear diote aditzera azkendariari, beraren eskurako zein autatu duen, aurren eskuko etxeandreak. Gauza jakiña da naikidatuko dana azkendaria autatu diotenarekin, baña ez balitzake ere, premiazkoa da ekarri baño lenago berari esatea.

        Aurrendariari eraman dioten gisa berberean aurkeztuko diote serbitzalleak azkendariari ere, bere eskurako etxeandrea, eta onek etartu edo errezibituko du bere lagun aurrendariak bezala.

        Etxeandre oek biak dantzara eramatean, joango dirade serbitzalleen erdiak aurre alderontz, eta beste erdiak azken aldetik ornituko dute emakumez dantza guzia, eta au egitean, beren eskuetarakoakin sartuko dira dantzan, lenagoko tokietan. Orduan jo betir du danboliñak bigarren aldiako zubiak egiteko soñua, zeñetan egingo dituzten aurren-azkenetakoak beren eskuetako etxeandreakin, lenago bezalako bi zubi.

        Zubi oek egitean, jotzen dirade saltokako zortzikoak, eta orduan janzi bear dituzte txapelak buruetan aurren-azkendariak. Geroztik dantza dezake nai duen guziak.

        Baldin dantzak ibilli nai badu karriketan barrena, joko du danboliñak beraren soñu banaita gozoa, zeña dantzatuaz joango diraden plazatik karriketara, ostera biurtu ere bai plazara, dantza bukatzera.

        Karrikarik ez dan errietan, soñu ezagun au jotzean plazari jira osoa emanik, eserten dirade beakarri edo objeto onetarako egiñik dauzkaten jarlekuetan, non andreak eta neskatxak berekin eraman oi duten zerbait jan gauza, eta erriak ateratzen duen ardoarekin egiten duten guztiz atsegintasun aundiko arratsalde gosaritxo bat.

        Nere gazte denborako etxeandreak joan oi ziraden gizon dantza oetara, beren gonagañeko beltz arroak janzirik, eta arratsalde gosaritxoa egiteko esertzean, etorriko zitzaion nori bere neskamea, gona arroaren eske; zeñari au emanik jarriko ziraden nor bere dantzariaren aldamenean, azpiko gona, seda lisa, eta kalamankazko ederrak agirian zituztela.

        Ordu erdi bat bezala igarorik gosaritxo onetan, altxatzen da dantza soñu berekiarekin, eta plazari inguru bat ematean, txalo txalo egiten du aurrendariak eskuakin, baita danboliñak ere deia jo, azkendaria aurrerontz jirarik dantzatu derin.

        Azkendari onek dantzatu ditzake nai dituen ainbat zortziko, baita soñu zarrak ere, baldin aurrendariak dantza artan dantzatu baditu, baña ez bestela; zergatik itxuski dan aurrendaria baño jakintsunago bere burua egitea. Bere dantza aldia egitean joko du txalo txalo, baita danboliñak ere deia, aurrendaria bere tokian jarririk, dantza bukatu derin.

        Dantza bukatzean, aurren-azkenetakoak beren eskuetako etxeandre edo neskatxak eramango dituzte, lenago zeuden tokietara, danboliñak alkate soñua joaz laguntzen dituela. Orobat jaun prestu oek, soñu berarekin eraman bear ditu danboliñak, andikan Erriko etxeko gelara ere, non, eman oi zaiozkaten dantzariai, esker aundiak eta anitz.

Oarkera edo adbertenziantza serbitzalleai,
eta neskatxak dantzara deitzen dituztenai

        Dantza serbitzalleak beti esan bear dio dantzarako deitua dan neskatxari. noren eskura joan bear duen: eta baldin baluke neskatxa ark, ezerago edo inkonbenienteren bat deitzen duenaren eskura joateko, eta ez badu serbitu nai, ez du arratsalde artan joan bear besterengana ere; zergatik guztiz irain gaiztoa dan mutillarentzat, berari etorri nai etzaion neskatxa bestegana joatea.

        Onelakoetatik ikusi izan ditut nik gertatzen aserre aundiak, borrokak, eta makilkak, ala era berean plaza agirikoetan, nola ondorean beste toki anitzetan.

Zubien senaera edo signifikazioa

        Gure asaba maitagarriak izanik aiñ gizon zentzu aundikoak, prestuak, eta beakurtsuak edo errespetableak, etzuten ikusi nai izan beren artean, beñere, suspitxa gaiztoko gizonik, eta aiñ gutxi, dollor prestuezik. Beragatik asmatu zuten, zubi ondroso oetan egitea, bertikuste latzalla edo erribista txit riguroso bi: bata gizonezkoentzako, eta bestea emakumeenzat.

        Lendabiziko bi zubi, gizonezkoak bakarrik egiten dituztenak dirade, baldin suertez ere dantza beakurtsu artan arkitzen bada, gizon prestuen tartean ezin ibilli litekean iraiñgarriren bat edo beste, besotik itxatsirik kanpora botatzeko.

        Beste bi zubi, andre edo neskatxakin egiten diranak, bere bat dirade, emakumeen bertikuste latzalla egiteko; eta baldin billatzen bada beren tartean neskatx edo andre lotsa galdutako bellaka, gizonkoirik, ipurt-konkorrean ostikoaz jorik, andikan kanpora aterazeko.

        Emakumeen bertikuste au egiteko, premiazkoa da txit, danboliñak beraren soñurik ez jotzea alik eta dantza guzia andre edo neskatxez ornitu derien arteraño.

        Lenago ere esanik daukat au bera bi aldiz; baña iritzirik txit denbora egokia orain dala ezagutzeko zeiñ utsaldi aundiak egiten dituzten gaurko eguneko danboliñak, nai izan dizutet berriztu.

        Ikusi dezute argiroki, gizon dantza bat bear bezela egiteko zenbat guzza, eta guziak oniritziak, jakin bear diraden; baita ere gure asaba zenzutsuak plaza agirikoetan nolako beakurtasun edo errespetua erabilli oi zuten. Ausartatuko ote zerate esatera orain, nuestros bailes son muy semejantes á una recua de machos? Ha txoriburu puztu ezjakin gizagaxoak! Zuek baño arreta aundiagoarekin begiraturik eta zuzenkiago ezaguturik esaten dute gure dantzak gatik, lenago izendaturik dauzkaran lau gizon jakintsun euskaldun ezak. Los bailes son graves y magestuosos, especialmente cuando empiezan los hombres solos egecutando muchas ceremonias y cortesias hasta que les presenten las mugeres, que entónces empiezan á bailar los que llaman zortcicos.

        Gizon gogoangarri oek, bi bider aundizkatuko zituzten gure dantza oniritziak, baldin ikusi izan balituzte oen senaera miraritsuak.

        Asko aldiz enzun izan diotet, arako aizebelats erausle txar aietakoai esaten dutela ezik, guziz itxusiak diradela gizon dantzako zeremoniak: batean txapelak janzi, bestean eranzi; bein batzuek besoak altxatu, gero besteak aien azpitik igaro; serbitzalleak, buru utsik, ixill mandatuetan dabilzala, eta onelako milla astokeria.

        Lenago aurkez aurke itzez ixildu izan dituran bezala iraingarri zital oetakoak, orain nai diotet berai, eta beren gisako guziai izkribuz esan ezik, oriek itxu, gor, motel ezjakiñak izana, ez dutela errurik gure dantza aundientsuak, ez eta ere, oek asmatu zituzten euskaldun jakinti maitagarriak.

        Gizon dantza ondroso au zeiñ gogoangarria dan obeki adierazotzeko, nai dizutet azaldu, beraren beste eginbide miraritsu bat ere, zeñarekin menekiatu edo obsekiatzen duten Gipuzkoako erri leñargitiak beren godartarien egunetan, batak bestea.

        Erri leial oek guziak dituzte alkarren artean adiskidetasun mamiak. Batzuek, mendietan bakite edo unio egokideak dituztelako, eta besteak, beren itzkai onkarri edo asunto interesatuetan anaiaturik arkitzen diradelako.

        Ain zuzenki, eta arreta aundiarekin gordakaiatzen dituzte Gipuzkoatarrak beren errietako jostallu egunetan, bakite, eta anaiatasun maitati oek, nola legerik aurrenengoenak.

        Jostallua ospatu edo zelebratzen dan erriko alkate jaunak, zortzi egunez aurretik gaztigatuko dio bere amameru edo alguazillarekin, auzoerriko alkate eranzukidatzen zaionari ezen, igaro deriela pozaldiako egunean beraren etxera bazkaitera, gero arratsaldean, oitura dan bezala plaza agirikoan dantza beakurtsu bat egiteko.

        Deitua dan alkate jauna, atsegin aundiarekin, eta ongi adrezturik, joango da bere lagunaren etxera bazkaitera, eta baldin berak ez badaki dantzan, eramango du dakien bat bere erritik, gelditu ez ditezen plaza agirikoan lotsatan, ala bera, nola jostallua dan erriko alkatea.

        Auzoerritar onek aterako du pozaldiako arratsaldean gizon dantza beakurtsu bat, erri bereko alkate jaunak eskutik laguntzen diolarik, eta eramango diote ari, onen emaztea, baita oni ere, arena, baldin jostallura joana bada. Oitura maitagarri txit oneski au, gaurko egunean ere Gipuzkoako erri leial askok zuzenkiro gordakaiatzen dutena, beraren berri ez dakitenak sinistatu dezaten egiazkoa dana, izendatuko ditut erri banaka batzuek:

        Billafrankan, Santa Ana arratsaldean, lendabiziko dantza egingo du Beasaingo alkateak, eta bigarrena Isasondokoak.

        Beasañen, Loinaz domekaz, aurrenengo egingo du Billafrankakoak, eta bigarrena Lazkaukoak.

        Lazkaun, San Prudenzio egunean, lenengoa Beasaingoak eta bigarrena Olaberrikoak.

        Olaberrian, San Juan Txikiz, aurrenekoa Lazkaukoak eta bigarrena Idiazabalkoak.

        Idiazabalen, San Blas egunean, lenengoa Segurakoak, eta bigarrena Olaberrikoak.

        Seguran, Amabirjina aboztukoz, Idiazabalkoak.

        Ataunen, San Martin egunean, Lazkaukoak.

        Lazkaun, Karmen egunean, Ataungoak.

        Zaldibian, Santa Fedez edo San Bruno egunean, zeña oi dan urriaren seian, Gainzakoak.

        Gainzan, San Migel egunean, Zaldibiakoak; eta bigarrena Baliarraingoak.

        Baliarrañen, Amabirjiña aboztukoz, Gainzakoak.

        Abalzizketan, San Juan egunean, Amezketakoak.

        Amezketan, San Bartolome egunean, Abalzizketakoak.

        Orendañen, Amabirjiña aboztukoz, Alegeriakoak.

        Alegerian, San Juanez, Orendaingoak lenengoa, eta bigarrena Ikaztegietakoak.

        Ikaztegietan, San Lorenzo egunean, aurrenekoa Alegeriakoak eta bigarrena Legorretakoak.

        Legorretan, Aszenzio egunean, lendabizikoa Isasondokoak eta bigarrena Ikaztegietakoak.

        Alzagan, San Migel egunean, Aramakoak.

        Araman, San Martinez, Alzagakoak.

        Isasondon, Amabirjiña aboztukoz, aurrenekoa Billafrankakoak, bigarrena Legorretakoak.

        Erri txiki guzietan gordakaiatzen dituzte oraindikan ere beren aurreragokoetatik artu zituzten oitura gogoangarriak; baña aundietan, zeñetan bear lirakean obekiago irozotu, aspaldi urruñatu zituzten jaioterriko dantza oneskiak, eta autatu, erbesteetakoak, beren iritzian geiagokoak diradelako oek, aiek baño.

        Zer gauza izan diteke egokiagorik eta onesbedagarriagorik done godartarien egunetan auzoerriak, ikusi dezuten moduan, alkar menekiaturik ain benazki maitatzea baño? Eta zer gauza mingarriagorik, bakite edo unio ain elkarkoiak eta itxatsiak puskaturik eta sakabanaturik ikustea baño? Uste det bada nik, biztanleen artean dan aurrenengo gauza dala, bakitea eta anaiatasuna gordakaiatzea, gure asaba maitagarriak erakutsi ziguten bezala.

GAZTE DANTZA

        Gauza jakiña da zarrak egin oi dituzten jostaketak, gazteak irudikatu nai izatea. Eginbide prestu erritarkiak irozotzea zenbat eta dan, oentzako, pozkidatsua eta atsegingarria, anbat eta da aientzako, gozoa eta txit naikidakoa. Beragatik jostallua ospatu edo zelebratzen dan erriko gazteriak, eskañi oi dio beren auzoerrikoari, dantza; eta onek egiten du, guziz esker onean, eta txit modu eztiandiarekin, lenago bere tokiko alkate jauna ikusi duen gisa berberean.

        Gazte dantza onetara eramaten dituzte, nork bere erriko neskatxa gazte maitati aurrenengoak.

        Plazan eseririk, dantza arratsalde gosaritxoa egiteko denboran, erriak ez diote zarrai bezala ateratzen ardorik; bañan leku bereko gazteriak, bai, bere gostuz, agertatzen debala bere prestutasuna, eta gurasoen eginbide ondrosoak irudikatu naia.

        Oitura gozo txit oneski onen bitartez, gazte gaztetanik egiten dituzte auzoerritarrak, alkarren arteko adiskidetasun mamiak ez ezik, anaiatasun txit itxatsi, irmo, iraunkorrak, ere. Zer pozkida, bete, ugaritsua, idukitzen duten zarrak, ikustearekin dabilzala beren errietako gazteak bakite edo unio ain maitagarri maitatian!

ETXEANDRE DANTZA

        Dantza mota oniritzi au da, jostallua bukaturik, auzoerrietako jendea etxeratzean lendabiziko arratsaldean, erri bereko etxeandre prestuak egiten dutena, beren senar maiteai aditzera emateko ezik, gizon arrotzak begira zeudela etzutela nai izan agertu dantzako jakinduria, atsekaberik ez ematearren, ala beren senar oneskiai nola kanpotarren emazteki maitatiai.

        Etxeandre modu eztiaundiko oek, ateratzen dute plaza agirikoan dantza beakursu pozkarri au, beres senar onetsiak eskuetatik dituztela. Eta erritar begirazalleak, ikustearekin beren nagusi ta etxekoandre prestuak dabilzala bakite edo unio ain amatuan, pozkidatzen dirade esan al guzien gañeko atsegintasunean; zeñarekin ematen dioten bukaera gozoa, erriko jostalluari. Gipuzkoako erririk geienetan da oitura, beren tokiko Done godartari edo Santu patroiak, iru egun lerrokoetan doaindutzea, ala ekintza eliztarrakin, nola plaza agiriko jostaketa pozkarri, gaitzik gabekoakin. Beragatik eman oi zioten, nere gazte denboran, laugarren arratsaldean jostalluari, bukaera pozkidatsu bat, esan deran etxeandre dantzarekin, edo bestela jorrai dantza miraritsuarekin; bere tokian ikusiko dezuten bezala.

ESKU DANTZA GALAIENA
BEAR BEZALA EGITEKO IRAKASTEA

        Plazan arkitzen diradenean zaldun gazteren batzuek dantzatu naiean, eta gizon dantza ateratzeko bear ainbat lagun osatzen ez diradela, esaten diote danboliñaki jo dezala esku dantza, eta joaten dira bi galai, neskatxak dauden tokira, txapelak kendurik, arratsalde onak emanda, deitzen dituzte beren eskuetara bi maiteen dituztenak, eta gañerakoak dantza erdira.

        Aurrendariak eman bear dio plazari jira osoa, dantzan asi gabetanik, deituaz dantza erdira neskatxa etorri nai duten guziak. Modu onetan biribillatzen dituenean plazan arkitzen diraden neskatxa dantzatu naikoak, irtengo da plazaren erdira, eta dantzatuko ditu nai dituen ainbat zortziko, baita soñu zarrak ere; baña ezin dantzatuko du ez dantzaren asierako soñua, eta ez andreen deieko edo kontrapasik. Aspertzen danean edo nai duenean joko du eskuakin txalo txalo, baita danboliñak ere deia, azkendaria, aurreronz jirarik dantzatu derin. Onek bere bat joko du txalo txalo, nai debanean, baita danboliñak ere deia, nor bere lekuetan jarririk bukatu dezaten dantza.

        Esku dantza au, esan deran bezala, ateratzen dute bi galaik, neskatxa askorekin, eta berera lendabizi sartutzen dan mutillak, joan bear du aurrendariak darabillen neskatxaren urrenekoaren eskura, bigarren dijoanak berriz, azkenekoak darabillenaren aldamenekoagana. Geroztik, joan diteke edozein, berak naien duen argana, eta neskatxak ezin ukatuko dio eskurik, etsairik aundienari ere, zergatik plazara irtenik dabillen nor baño nor joango zaion irrikaturik.

        Dantza onetan dabilzan neskatxa guziak, gizonezkoz ornitu ditezen artean, ezin eraman dezake iñork beste neskatxak dantzara; baña geroztik bai, edozeñek nai duena.

        Gizon dantzaetan bezala ez da esku dantzaetan egon bearrik, saltokako zortzikoen itxoroten, dantzatzen asitzeko; ekin dakioke bada edozein, gogoak dionean.

        Dantza au bukatzean ez da alkate soñu bearrik neskatxak beren tokietara eramateko, gizon dantzan bezala.

ESKU DANTZA NESKATXENA
NOLA EGIN IRAKASTEA

        Neskatxa ongi dantzan dakienen bat edo beste arkitzen danean plazan, bere dantzako jakinduria agertu naikoa, gaztigatuko dio danboliñari jo dezala esku dantzaren soñua, eta onek zortziko bera asitzean, artuko ditu eskutik bera dagoen tokian arkitzen diraden lagun guziak, eta emango dio plazari jira osoa, dantzatzen asi gabetanik, deitutzen dituela beste neskatxa an dauden jostaldiatu naikoak, dantzaren erdira.

        Modu onetan biribillatzen dituenean, bere lagun dantzatu naiko guziak, irtengo da plazaren erdira, eta dantzatuko ditu nai dituen ainbat zortziko, baita soñu zarrak ere baldin badakizki, baña ez andreen deieko soñurik, eta dantzaren asierakorik.

        Esku dantza oetan ez da egiten zubirik, gizon ta andre dantzaetan bezala; zergatik, ala, dantza aurrena darabillen galaia nola neskatxa berak, ibilten diraden —esan deran bezala— plazaren jira guzian deika dantzara sartu nai dutenai, eta gisa onetan, beren aurkezean datozenai ezin egin dakiotekean bigarren aldian, bertikuste edo errebistarik.

        Saltokako zorzikoak asi artean, ezin joan dakioke dantza aurrena darabillen neskatxari, eskura, gizonezkorik; zergatik txit itxuski dan neskatxa dantzari ark bere gaitasun edo abilidadeak agertu ditzan artean, gizonezkoak eskua kendurik galeragitea.

        Asko aldiz ikusi izan det nik, ederki dantzatzen duten neskatxai, plazara dantzarekin irten bezin laister, mutill ezjakin lotsagabeak eskua kendurik, atsekabeturik utzitzen, ala dantza darabillen neskatxa, nola begiratzalle guziak; beragatik, onelakorik gertatzean, ez dio neskatxak eskurik eman bear, alik eta saltokako zortzikoak asi arteraño.

        Soñu pozkarri oek asitzean joan dakioke neskatxari eskura, mutill edo gizon, dantzan ongi dakiena, baña ez bestelakorik, zergatik gauza egokia ez dan, dantzari on eta ederrari, moldakaitz ezjakin batek eskua kentzea.

        Edozein gizonezko joaten danean aurrena dabillen neskatxagana, bear dio oni, txapela kendurik, emekitxo eskatu eskua, eta ezin ukatuko dio, baldin bear dan denboran joaten bazaio.

        Gizonezko onen urrena dantza artara dijoan beste edozein, onen kidekok, joan bear du azken eskua darabillen neskatxagana, eta eskatu berari eskua, lenago esan deran moduan.

        Oen ondoren lenengo dijoatzen beste gizonezko biak, joan bear dute: batak, aurren eskuko neskatxaren urrenekoagana, eta besteak, azken eskukoaren aldamenekoagana. Geroztikoak, sartu ditezke berak naien dituztenetara, besteak bezala agurrak egiñik nork bereari; eta ezin ukatuko dio neskatxak eskurik, esanik daukadan bezala.

        Dantzara sartu bezain laister, asi diteke dantzatzen, nai duena, esku dantza oetan, baña ibilli bear dute guziak modu eztiaundiarekin, zilipurdika eta albo joka gabetanik; zergatik txit itxuski dan plaza agiriko batean zatarkeria mota oenik egitea.

        Ez da txit urte anitz, usario likits iraingarri gaizto au Gipuzkoako plaza beakurtsuetan sartu digutela, lenago izendatu ditudan txoriburu puztu dollor ezjakiñak; ez bestegatik, ez bada, berak ez dakiten gauzari ixeka eta urruña egin nairik, gure oitura gogoangarriak betiko galtzea ereikatzen dutelako.

        Dantzan ongi dakiena, ez da beñere asiko aztalka ta puzka batari bulza, besteari erkoro, izulamilka, astoak udaberrian zaldalea iragazten oi dabilzan bezala; baizikan egingo ditu bere alegiñ guzi guziak, nondik eta nola ederkiena dantzatuko duen, eta zer gisatan ongiena argitu edo luziturik, begiratzalleai atsegiñik geiena zerekin emango ote dien.

Danboliñai irakastea, esku dantzai
soñua nola jo bear dioten

        Esku dantza irtetean, jo bear ditu danboliñak asierako zortziko txit ezagun, leun, garbi, denbora onetarako anziñako gure guraso jakintiak jarri izan zituztenak, ikusiko dituzuten bezala musikan ezarririk, beren tokietan.

        Oen ondoren joko ditu saltokako zortzikoak, baita soñu zarrak ere, baldin dantzariak eskatzen badiozka. Dantzariak txalo txalo egitean, bear du danbolihak deia jo, gizon dantzaetan bezala, baña ez alkate soñurik, neskatxak beren tokietara eramateko.

EDATE EDO KARRIKA DANTZA

        Dantza mota au egiten da errietako Done godartari edo Santu patroien egunetan, baita ere diakinde edo funzio aundiak dituztenean, arako, gizon prestu goienengoak beren etxeandre oniritziakin dantzara irteten diradenetan, eta ez bestetan.

        Edate dantza gogoangarri au egiteko eta beraren soñu banaita edo partikularra jotzeko bear du agindu alkate jaunak, eta ez bestek; zergatik soñu au jotzearekin egiten zaion txit horore aundia dantza darabillenari, eskañitzen diolako erri leñargitiak, jaun prestu ari bere dantzako lagun guziakin batean, galantiazko arratsalde gosaritxo edo errefreskoa. Beragatik agintzen du alkate jaunak soñu au jotzeko, eta ez dantza darabillenak.

Dantza onen senaera edo signifikazioa

        Dantza atsegingarri au, edateko soñu pozkidatsua asi bezain laister, irteten da karrika guziak barrena ojuz ta irrinzika, saltoka eta gora oñka edo brinkoka, aditzera ematen diotelarik erri leial ari, guztiz asko naikidatu dutena beraren prestutasunezko eskañia. Esan al guzien gañeko pozkida ornitua agertuaz ibilten dira etxe-atari guzietan, gizon ta andre, galai ta neskatx jostati oek, pozkarritzen dituztelarik, arako, plaza agirikora ezin irtenik erakai edo motibo egiazkoakin beren etxeetan gelditu izan oi diraden aiei.

        Badakigu ziertoro nola asko eta asko egon oi diraden plazara atera gabetanik beren etxeetan: batzuek dulo edo lutoak dituztelako, besteak beren adiñ edo edadean txit aurreratuak daudelako; onelako, eri arkitzen dalako; alakok atsekaberen bat izan duela...

        Gertaera oen guzien berri ongi jakiñik gure asaba maitagarriak jarri zuten oitura miraritsu au bere soñu ezagunarekin, zeña enzutean, txit gutxi gelditzen diraden Gipuzkoan, arrastaka bederik, leioetara irten gabe. Modu onetan gozaeragiten diezate bada obei, atsegiñezko pozkida ornituak, beren anaia maite jostatiai.

        Egiazki, nor izango da ain sorra eta mukerra pozkidatuko ez dana ikustearekin bere anaia maitatiak joan zaiozkala etxe-atarira jostaldiatzera, oroiturik artzaz, eta jakiñik arkitzen dana plazara ezin irten ditekean gisan?

        Bai nere erritar maiteak. Zuek uste dezuten baño eginbide prestuagoa, eta arrigarriagoa da, dantza gogoangarri onen senaera edo signifikazioa.

        Begira ezazute oarrez eta artezaz, oitura edo usario maitagarri au jarri zuten gure asaba oneskietara, baita ere gaurko eguneko dantza berriak, gela itxietan gabaz egiten dituztenetara; eta ikusiko dezute argiroki, batzuetatik besteetara dagoen banaita edo diferenzia ikaragarria.

        Aiek etziran betetzen, ez eta ere gelditzen plaza agirikoan, beren buruak eta ikustera joaten ziraden guziak pozkidatzearekin; baizikan naikidatzen zuten, oraindik etxeetan zeuden guzi guziak atsegiñgarriztu zitezen ere. Eta oek berriz, jartzen dituzte dantza egiten dan atean gudari edo soldaduak, beren eskupeta, baioneta, eta alfajeakin, ez iñori uzteko an sartzen, baldin ez badaramazki txartela, eta soñeko modakoak.

        Ikusirik eginbide oek biak, bata bestearen ain urruti daudenak, zein euskaldun izango da kupidaturik, biotza negarrez erdiratuko ez duena, oroitzean bere asaba maitagarrien prestutasunaz, eta beren erritarrai agertzen ziezaten amodiozko naitasun irazekiaz? Eta denbora berean, nor suak eta garrak artuko ez du, ikustearekin, gaurko eguneko anaia bere berekiak egiten dituzten dantzaetara sartutzea ez ezik, begira egotea ere debekatzen dutena? Ha uanditu gizagaxoak! Ez dek ez zuen zañetan arkitzen, euskaldunen arrazako odolen piskarik ere. Euskaldunen griña beti izan dek, egunaz, plaza agirikoetan, erri guzia pozkidatzea gaitzik gabeko jostaketa ondrosoakin; eta zuena berriz, gabaz, gela itxietan, zerok bestek ongi ez derizkion zatarkeri nazkagarriak egiñaz, guzion egille aundia iraindutzea.

EZPATA DANTZA

        Ezpata dantza gogoangarri au da, denbora guzietan beti Gipuzkoatarrak txit maite izan ta izango dutena; zeñarekin menekiatu edo obsekiatzen ditugun, ala geren errietako batzartar jaunak nola orube edo suelo maitagarri onetan, egiteko aundietara, anitz bider igaro izan diraden Españiako gizon goienengoak, eta era guzietan beti biotzetik maitatu ditugun Erregeak. Baita munduko errege guzien gañekoa dan egiazko gure Jaungoiko Jauna ere, Gorpuz egunetan donesoaita edo prozesiora ateratzen dutenean.

        Dantza ondroso, pozkarri, au, anbesteraño sartu izan zaie gogotan berarekin menekiatu edo obsekiatu ditugun Españiako gizon goienengo jakintiai, non andizkaturik, igo izan diguten goienengo mallara, argitaratu dituzten kondaira edo historia gogoangarri anitzetan.

        Gauza jakiña da, gizon aurrenengo oek ikusten dituztena egun guzietan, dantzari ederragoak eta egokiagoak, azitetxe edo seminarioeran maisu jakintsunakin, diru askoren kostuz, ikasten duten aietakoak, baña ala ere, gizon zentzutsu eta ekai onakikoak diraden bezala, argitaratu nai izan diote mundu osoari, nola Gipuzkoan edozein persona andigitar igarotzean, errietako alkateak deitu bezain laister, irteten diradela, nekatzalle eta bestelako langille prestuetatik, bat ezpata dantzari, ongi dantzatzen dutenak eta egoki janziak, inongo maisurekin ordurik igaro bagekoak izan arren.

        Guretzat beti gozatsua eta atsegingarria dan dantza gogoangarri au, arreta aundiarekin gordakaiatu ta oarrez erakutsirik utzi izan ziguten gure asaba maitagarriak, aditzera ematen digutelarik berarekin argiro, nola etsai arrotz kaltarkiak urbiltzean, Gipuzkoatar sendagaill edo balore aundikoak, beren buruz, aitarren seme alkargana baturik irten oi ziraden, ezpata luzeak artuta, atabal danboliñakin, oen soñu pozkarrian dantzatuaz gaizkille txarrai astinaldia onak emanik, berak lenbaitlen erritik kanpora botatzeko pozean. Baita biraldu ere, etorri izan diraden era guzietan ala ere, arin, eta larri aski, berriz etorteko gogoak ongitxo kendurik!

        Ezpata dantzaren mugida guziak daude esanaz nola eta zein azkar peleatu oi ziraden gure aurrekoak beren etsaien kontra, baita ere, garaitu ondoan zer gisatan emakintzatu edo entregatu oi zioten beren nagusiari kanpo lokabetua edo libratua, igaro zedin beldur gabetanik toki berean.

        Nere gazte denboran Gipuzkoako erri guzietan egin oi zan ezpata dantza, Korputz egunetan, eta Done godartari edo Santu patroienetan. Beragatik oi zekiten ain ongi dantzatzen. Baño orain ainbesteraño aurkitzen da aztua eta naspillatua, non ezin asmatu duten erdietan, ez zubi bat nola egin, eta ez ezpatak zein eskutan artu ere. Gabetasun ain aundi au zertatik datorkioten oarketu deralako, nai det ifini emen irakastea edo instrukzioa, egin dezaten lenago bezin aixa eta egoki.

Ezpata dantzariai, irakastea

        Ezpata dantzariak bear dute beren buruzaria edo kapitana, eta ez du onek ezpata bearrik. Azkendariak bear dituzte txiki biña, erraz erabilli al ditzaketeenak, baita mokones edo pañuelo txuri txikiko biña ere, ezpatak eskuetan artutzeko. Beste gañerako dantzari guziak bear dute, ezpata luze bana.

        Lagun gutxi batutzen diraden errietan, jarri oi dira bi lerrotan, baita irutan ere; baña egokiena da lautan jartzea, modu onetan:

Buruzaria

        Pedro        Martin        Agustin        Joakin

        Juan        Bernardo        Fermin        Andres

        Domingo        Matias        Inazio        Simon

        Antonio        Franzisko        Tomas        Mateo

        &c.        &c.        &c.        &c.

        &c.        &c.        &c.        &c.

        Guziak artu bear dituzte nork bere ezpatak eskuiko eskuetan, eta ondorengo lagunenak, punta aldetik, ezkerrekoetan.

        Buruzariak artu bear ditu eskuiko eskuan, Agustiñekin Joakiñen ezpatak punta aldetik, eta bere bat ezkerrekoan, Pedrorekin Martiñena.

        Zubia egin bear dan era guzietan, buruzariak altxatu bear ditu beso biak buruaz goiti, eta ezpatak esku batetik bestera aldairaturik, jarri bear du dantzarietara begira; baita igaro ere lau lerroen erdi erditik, besoak al duen goratuena dauzkala, azkendariak dauden tokiraño.

        Lendabiziko lerrokoak, zeña diraden Pedro dagoen tokikoak, igaro bear dute modu onetan:

        Pedrok altxatu bear du eskuiko besoa buruaz goiti, eta igaro bear du kanpoko aldera begira, ezkerrerontz, burua sartutzen debala bere eskuiko besoaren gañetik eta ezpataren azpitik.

        Juanek bere bat altxatu bear du eskuiko besoa buruaz goiti, eta igaro bear du beso onen eta bere ezpataren azpitik, eskuirontz, eta barrura begira.

        Domingok egin bear du Pedrok bezala.

        Antoniok, Juanek bezala. Oben ondorengo guziak ere gisa berberean igaro bear dute, batak alde batera eta besteak bestera.

        Bigarren endanakoak, zeña diraden Martin dagoen tokikoak, igaro bear dute, modu onetan:

        Martiñek altxatu bear du eskuiko besoa buruaz goiti, eta igaro bear du, beso onen eta bere ezpataren azpitik burua sartutzen debala eskuirontz.

        Bernardok altxatu bear du eskuiko besoa, eta igaro ezkerrerontz, burua sartutzen debala beso onen gañetik, eta ezpataren azpitik.

        Matiasek egin bear du Martiñek bezala.

        Franziskok Bernardok bezala, bere bat oen ondorengo guziak ere batak alde batera eta besteak bestera.

        Irugarren endanakoak, zeña diraden Agustin dagoen tokikoak, onela:

                Agustiñek, Pedrok bezala.

                Fermiñek, Juanek bezala.

                Inaziok, Domingok bezala.

                Tomasek, Antoniok bezala.

        Laugarren endanakoak, gisa onetan:

                Joakiñek, Martiñek bezala.

                Andresek, Bernardok bezala.

                Simonek, Matiasek bezala.

                Mateok, Franziskok bezala.

Zubi au noiz eta nola egin bear dan
irakastea

        Buruzaria, lenago esan deran bezala, esku batetik bestera ezpatak aldairaturik jarten danean, dantzarietara begira igaro bear dute alkarrekin, erakutsi deran modu berean, lau endanaetakoak:

        Lendabiziko daudenak, zeña diraden Pedro, Martin, Agustin eta Joakin.

        Obek igarotzean, Juan, Bemardo, Fermin eta Andres.

        Oben ondorean, Domingo, Matias, Inazio eta Simon.

        Gero, Antonio, Franzisko, Tomas eta Mateo, &c. &c.

        Dantzatu bear duten toki guzietan, egin bear dira iru zubi: obetatik bi, dantzatzen asi baño lenago, eta irugarrena, dantza aldia egin bezin laister. Lendabiziko zubia da azkendariak dantzatzera aurrerontz igarotzeko; bigarrena, buruzaria azkendarietara begira jarririk dantzatzeko; eta irugarrena, azkendariak beren leneko tokira joateko.

        Beste zubi mota bat ere egin bear da, alkate jauna bere lagun batzartarrakin Elizan, eta Erriko etxean sartutzeko denboretan, modu onetan:

        Batzartar edo kapitular jaunai Elizara laguntzeko denboran, buruzariak joan bear du bere dantzari guziakin Elizako ateraño, eta lenago erakutsi deran bezalako zubi bat egiñik jarri bear du jaun prestu oietara begira, utzitzen dituela eskuetatik, Martiñen, Agustiñen eta Joakiñen ezpatak, eta ez Pedrorenak.

        Pedrok orduan igaro bear du, lenagoko zubietan bezala, eta jarri bear du buruzariaren aurkez aurke, bien erdian utzitzen dutela batzartar jaunak, igarotzeko dinbat toki.

        Juanek jarri bear du buruzari edo kapitanaren aldamenean, ezpataren azpitik lenagoko zubietan bezala, igaro gabetanik, zuzen zuzen.

        Domingok jarri bear du Pedroren ondoan, au bezala igarorik, bere eskuiko besoaren gañetik eta ezpataren azpitik burua sartzen duela.

        Antoniok jarri bear du Juanen ondoan, au bezala, batere igaro gabetanik ezpataren azpitik. Itz batean, Pedro dagoen aldera dijotzen guziak, egin bear dute Pedrok bezala, eta Juan dagoen aldera dijotzenak, Juanek bezala.

        Buruzariak ezpatak utzi bezein laister, Martiñek bere endana guziarekin joan bear du Pedroren endanan azkenengo dagoenagana, zeñari eman bear dion bere ezpataren punta, lenago buruzariari bezala, eta ekin igarotzeari, esan deran moduan. Agustiñek bere endana guziarekin orobat joan bear du, Martiñen endanan azkenengo dagoenagana eta oni eman bere ezpataren punta, eta asi igarotzen.

        Joakiñek gisa berean joan bear du bere endana guziarekin Agustiñen endanan azkenengo dagoenagana eta oni eman bere ezpataren punta, eta ekin igarotzeari.

        Modu onetan jarririk, guziak igarotzean, gelditzen dira ezpatak gurutzeraka buruaz goiti dituztela, eta jaun prestuak Elizara igarotzeko bidea, erdi erdian utzitzen dutela.

        Buruzariari gelditzen zaio eskuiko eskua lokabe edo libre, jaun aiei agur egiteko zubiaren sarreran, eta irteeran Elizako ate nagusiaren ondo ondoan egongo dira lau azkendariak, alde bakoitzetik biña, agur egiteko jaun prestuai ezpatakin, zubiaren bukaeran eta Elizarako sarreran. Bere bat egin bear dute zubi mota au, Erriko etxera batzartar jauna sartutzeko denboran.

        Gorputz egunetan egiazko gure Jaungoiko bakarra donesoaita edo prozesiora irtetean, buruzariak egon bear du Elizako atean, lau azkendariak aurretik dituela, eta eztu dantzan asi bear iñork, alik eta Jaun andi au Elizako atera iritxi artean, baña bai danboliñak soñua jo lenagotik.

        Guzion egille goienengo au Elizako atera etortean, danboliñak jo bear du deia, eta dantzariak dei onen irugarren puntuan muriska edo kabriola egiñik, laugarrenean bear dute belaunikatu eta punturik galdu gabe altxaturik, zortzikoa dantzatu; baita ezpatak erabilli ere, eta azkeneko deiean belaunikatu, aurrenekoan bezala.

        Au bera egin bear dute karrikan ifinten dituzten altareetan; baita Elizan sartutzean ere. Jaun aundi onen aurrean dantzatzen duten guzian, ez dute beñere muriska edo kabriola jirakorik egin bear, zergatik txit itxuski dan atze aldea jiratzea, ezer ezetik sortu ginduzen, eta betiko zoriona guretzat bere odolaren gostuz irabazi zue aita maitagarriari.

Zubi oek egiten, laister eta erraz
erakusteko irakastea edo instruzioa

        Buruzariak ifini bear ditu ezpata dantzariak ongi begiraturik, beresitutzen dituela galairik egokienak bazter bietako endanaetan ifintzeko, eta txiki ta maiskar aurkienak, erdiko bietarako.

        Lau endanak onela zuzentzean, bat osoa kendu bear du beste iruretatik, eta erakutsi bear dio ari, obek begira daudela. Ark ongi ikastean, besteari; eta oni erakustean, orobat urrengoai ene. Modu onetan bi orduz ikasten dutena ez dute egun bian ere ikasiko, lau endanak batean daudela.

Danboliñai irakastea edo instruzioa
ezpata dantza nola jo

        Ezpata dantzariak Erriko etxetik irtetean jotzen da, benaren zortziko txit ezagun bat, gizon dantzaren asierako soñuan bezala arratza jotzen debala. Zortziko onetatik igarotzen da ezpata dantzako soñura, zeñak dituen iru zati edo parte, seiña puntukoak edo konpasekoak.

        Dantzatu bear duten toki guzietan, buruzariak bigarren zubia egitean, jo bear du danboliñak deia. Dei onen ondoren, zortzikoa. Zortziko onen azkenengo lau puntuetan, deia, eta urrena zortziko bera estu edo sarriago ezpatak erabiltzeko, zeñaren azkenengo lau puntuetan deia jorik, asiko duen berriro ezpata dantzako soñua.

        Dantzari obek dabiltzan denbora guzian, eztu jo bear zortziko berririk, baizikan ezpata dantza berarenak, zergatik txit itxuski ematen duen dantza zarrak soñu berriarekin, eta ez dan ezagutzen ain ongi, nola bere soñutik, edozein dantza mota ere. Donostiako Latierro danboliñak jotzen du ederki ezpata dantzarien soñua, eta nai duenak ongi jakin, ikastea dauka beragandik, baldin ez badu musikan jartzen derana ongi endeglatu edo konprenditzen.

        Ez da oraindik bi urte, ikusi derala txit sona andikotzat Gipuzkoan daukaten danbolin bat, ezpata dantzarien soñua jotzen, obeki esango nuke naspillatutzen, zeña ez aditzeagatik itxitzen nituen belarriak. Baña ala ere, ainbesteraño eritu ninduten aren txilibituko arabaki itxusiak eta arratzaren golpe modugabekoak, non esan izan nion berari, lotsa gaizto gal zekiola, izanik ain sona aundiko danboliña baldin ez bazekien nola jo ezpata dantzarien soñua. Eranzun ziran ezik, egiazki, etzuela gogorik ez ikasteko, eta ez jotzeko, soñu zar oetakorik batere. Aditu zituen nigandik, eta beste askogandik, egiak, zeña oroituko dan au irakurtean, baldin artara jarten bada.

        Badakit Gipuzkoako erri batean ibilli diradena ezpata dantzari zar jakintsunak, guziz atsekabeturik danbolin aundi obetako batekin, azkenengo gure Erregiña maitagarria igaro danean, inolako moduz ere ezin adierazorik soñua nola jo bear duen. Orra zenbateraño dan danbolin aundi oen jakinduria. Zer da ansi ordea —esango dute—, baldin balsak, kontradantzak, bolerak eta minuetak, txit asko eta guziz ongi jotzen baditugu? Onelako danboliñak aienatu bear ginituzke akelarra, toki bereko jendella naspillatuari, beren gisako soñuak jotzera, eta gure errian ifini, dantza eta dantzariai egokidatzen zaiozkatenak, bear bezala jotzen dakitenak.

        Ez det esaten nik, ez eta nai ere esan, erbesteetako soñu motak ez ikasteko eta ez jotzeko, baña bai gure jaioterrikoak gordakaiatzeko, onetsirik eta maitaro arturik. Ez al dute uste uanditu puztu oek lotsagarrizkoren batzuek diradela gure soñu zar gozoak? Ha ezjakin gaxoak! Zuek baño zentzu obeko semerik izan ez balu gure ama Gipuzkoak, etzuen artuko ainbeste atsegin, pozkida, eta horore bere egunetan, nola denbora guzietan eta beti artu izan dituen, beren jaioterriko usario gogoangarriak, naitasun andiarekin, txit maitaro irozotu izan dituzten ume leial aietatik.

BROKEL DANTZA

        Brokel dantza egin oi dute Gipuzkoako erri bikaiñ aurkietan, lau edo bost urtertik beste ainbeste denboraren burura; zergatik txit gostu andia duen, ala dantzarientzat, nola errientzako, urte guzietan egitera ezkeroz. Dantza mota au bear bezala ikasirik plaza agirikora irteteko, gutxienean igaro bear dituzte dantzariak 20 egun maisu on batekin, eta danboliñarekin beste 8, baldin au errian bertakoa ez bada.

        Dantza onetarako bear dira 12 lagun, eta buruzaria edo kapitana 13 garren, errian aurki al ditezkean galairik galantenak, eta egokienak. Janzi berdin berdiñak bear dituzte 12 dantzariak, eta oen gain gañekoa buruzariak.

        Brokel dantza ikasten asitzen diradenetik, alik eta bukatu artean, obeditu bear diote buruzariari, beste amabiak alkate bati bezin ongi: ala soñekoen gañean, nola beste edozein gauza, dantzari dagozkionetan. Plazara irten bear dutenetik 8 egunez lenago, erakarri bear ditu buruzariak bere aurrera 12 dantzarien soñekoak, eta berdin berdin ifini guziak, beren aurkezean, batak baño besteak apainduria geiago plazara eraman ez dezan. Baita ere, soñeko oek gorde bear ditu buruzariak bere giltzaren azpian, dantzatu bear duten goizeraño, eta orduan guziak janzierazo etxe batean, eta bera begira arkitzen dala. Buruzariak au egin gabez, gertatu izan dira txit aserre gogor portitzak, eta oker andi gaiztoak, dantzarien artean.

        Brokel dantzari oek, nola izan oi diraden errietan aurki al ditezkean galairik autatuenak, eta egokienak, gauza jakiña da izan oi dituztena nork bere txatxantxo maiteak. Beragatik, brokel dantza ikasteko asmoa artu bezin laister esaten dio nork bere adiskide mamiari zer ames duen.

        Txatxantxo obek pozkidaz beterik eranzun oi diote, zeñek bere maitatzalleari, berak billatuko diozkala soñekoak atsegin guziarekin, baita apaindu ere dantzara irten bear duen goizean, eta txit damu izango lukeala baldin beste tokitan janziko baliz. Zaldun gazte oben naitasunik andiena da nork bere maitearen abotik au aditzea: beragatik ematen dio itza, aren esku biguñaz apaindurik irtengo dala plazara.

        Txatxantxo apaintzalle obek bata bestearen leiean ibilten dira, nork bere gaiaia nondik eta nola egokiena ta txukinkiena jantzirik aterako ote duen Biribillatzen dituzte ixilka, errian ta kanpoan aurki al ditzaketekeen soñekorik ederrenak, eta dantzatu bear duten goizean al duten geitia edo luxorik aundienarekin apaindurik biralduko dituzte esanaz, begira dutela baldin gutxitzen badute jantzi aietatik batere, eta ezpadira plazara gisa ber berean irteten

        Zenbat dantzari, ainbeste eskutatik apaindutako zaldun gazte obek, alkargana batutzean, gauza jakiña da ekarriko dituztena batak baño besteak soñeko ederragoak eta aberastasun geiagokoak: orduan dira oben artean kontuak. eta txipiritonak.

        Gutxiena apaindurik dauden aiek esaten dute, jantzi berdiñakin guziak irten bear dutela. Berriz, ederkiena ta aberatsena apaindurik aurkitzen diradenak eranzuten dute, ez dutela gutxituko batere beren soñekoetatik. Egiazki, lenago jarriko lirake beren biziak galtzera ezen ez nork bere txatxantxoari atsekaberik ematera.

        Onetatik sortutzen dira, lenago begiko ninia bezin alkar maite zuten zaldun gazteen artean, borrokak, makilkak eta eriotzak. Gertatu naiz ni onelako aserre gaiztoak ikusten; baita dantzariak plazara irten gabe geldi erazotzen ere, oker andiagoak ondoreatutzeko. Geroztik, brokel dantzariak atera ditudanetan, egin izandu det, orain erakutsi derana berbera; beragatik nai izan dizutet argitaratu, jakiñaren gañean egon zaitezten, dantza mota au egiten dezuten denboretan.

Brokel dantzaren aldairak edo mudanzak

        1. Boastitzea edo paseoa.

        2. Agurra edo erreberenzia.

        3. Makilla txikiakikoa.

        4. Zortziko, lau aldeetakoa.

        5. Brokel makillena.

        6. Zortziko 40 muriska edo kabriolakoa

        7. Makilla andiakikoa.

        8. Billanzikoa.

        9. Zinta dantza.

        Nere gazte denboran bedaratzi aldaira edo mudantza obek egin oi ziran dantza mota onetan. Baña orain, nola Gipuzkoako zaldun gazte, argi, askok, ikasi dituzten azitetxe edo seminarioetan, kontra dantza ta beste aldaira gisa anitz, obek sartu dituzte brokel dantzan guziz egokitasun andian, eta txit txukinkiro. Beragatik maitatu bear ditugu gureak balirake bezala, zeñean dantza mota oni bere onetsiak bezala darraiozkan, eta bidez edertzen, galantzen, eta ubaritzen duten.

        Azalaingo nagusi jaun D. Angel de Larretak guziz esker andiak eta anitz onkai ditu brokel dantzaren gañean, zergatik txit ederturik, guztiz asko ubaritu duen bera, lenagoko aldaira zarrak maitatzen dituela, zenbait erausle ezjakiñek bezala ixukaturik urruñatu gabe.

        Badakit Gipuzkoako erri txikitxo batean dabiltzana iru edo lau urte onetan, dantza eta dantzariakin guztiz arazo aundietan, zeruatik erbesteetako dantza zerrenda batzuek irabioturik gañez eragiten diezatelako ustean, auzoerrietan egin oi diraden jostaketa gogoangarri guziai. Ain arro dabiltz, aiñ dira beren buru, eta aiñ uandituak daude, non diruditen ez daukatela ezertan, ez beren jaioterriko dantza motarik, ez soñu eta danbolinik, eta ez janzi gisarik.

        Beren erriko Done godartari edo Santu patroiaren egunean, irteten dira plaza agirikora, iñauteria baliz bezala: erriko danboliña urruñaturik, leku bereko gaztenak, turuntakin, zerrebetak eta oei dagozkioten beste oslankaiak joaz —beren gisako dantzariakin turkiatarrak irudikatuaz, ala janzian nola gañerako jostaketa guzietan—, ustez ezen, egiten dituztela guzizko gauza ikusgarri geiegikoren batzuek, eta ez dagoela Gipuzkoan berai alderatu al lekiotekeanik.

        Egiazko esangia bat bada: itxuen errian okerra alkate. Erri txiki onetako joistallura biltzarkidatzen dan jendeak, ainbeste ezagutzen ditu bada turkiatarren dantza motak, soñuak, eta janziak, nola itxuak alkate okerra. Gauza anditzat egiten dituzten zeremonia iñauteriar oriekin, eman nai dute aditzera ezik, urrutietako gaitasun txit me, goi, diradenetan guztiz jakintsun daudela, naiz beren etxekoetan batere ez dezatela izan ezagumenen piskarik, azaletik bedere.

        Edozein erritan diakinde edo funzio bat ospatu bear danean, uste det nik, erri aren hororerik andiena dala, toki bereko usarioak irudikatzea, ala janzian, nola beste gañerako zeremonia guzietan, eta batez ere beren Done godartarien egunetan.

        Egun señale oetan, erriko jendearen beakarri edo objetorik aurrenengoa da, ekintza eliztarrak al ditekean otsandikoenak edo solemnidaderik geienekoenak egitea. Egiazki, ala egiten ere dituzte. Zer izango da bada gauza desegokiagorik, aiñ ekintza donedatiak, edo ofizio relijiosoak elizan ospatu ondoan, plaza agirikora irtenik turkiatarren jostaketa itxusiak irudikatzea baño? Eta, zer litzake baldin geren errian onestasun andiagokoak eta pozkarriagoak ez baginituzke? Baldin gure asaba maitagarriak begira aurkituko balirake, beren seme beekoak ikusten dituztela plaza agirikoan, neskatxakin laztanka dantzatzen dabiltzala, bigarren aldian illko lirake beste miñ gabetanik.

        Lenago esanik daukadan bezala, Jaungoikoaren seme bakarra gizon eginik, gu bekatutik lokabetzera mundura etorri baño lenagoko denbora haietan ere, Gipuzkoatarrak, ez neskatxakin dantzan laztanka ezik, eskuakin bakarrik alkarri ukitzearekin beren egille andia iraindu zezaten beldurrez, mokonesak edo pañueloak emanik dantzatu oi ziraden.

        Usario aiñ donedati edo relijioso au, gaurko egunean ere zuzenkiro gordakatzen da Gipuzkoako erri txikietan.

        Jakiñaren gañean egon ditezke bada, erbesteetako dantza itxusi oriek irudikatu nai dituzten guziak ezik, naiago dutela Gipuzkoatarrak, bi edo iru txoriburuz ez besteak, ikusi beren jaioterriko dantza onintzi bat danboliñaren soñuan, ezen ez, eun milla dantza mota arrotz, beren gisako milloi bat soñularirekin, erbestearrak irudikatzea edo imitatzea, iñauterietan zamorroturik egin oi dana da, eta Done godartarien edo Santu patroien egunetan, geren asaba maitagarriak.

PORDON DANTZA

        Pordon dantza da Gipuzkoatarrai guzizko horore andiak egiten dizkiguna. Tolosako erri leñargitiak, San Juan bere godartariaren edo patroiaren egunean, urte guzietan egin oi du dantza maitagari au, arako, Beotibarren orain bosteun urte, gure asaba sendagailla edo balore aundikoak irabazi zuten batalla gogangarriaren oroipenerako. Batalla au izanik ain izendatua eta sonaera aundikoa, Españiako kondairatzalle edo historiadore askok egiten dute beraren oroitza, ala lenagoko zarrak, nola oraingo berriak, eta zergatik eman oi zaion sinismen geiago zarraren itzkribua egiazkotzat argitaratzen deban gaztearenari, esan bear dizutet nola mintzo diran, lenago izendaturik daukadan Españiako kondaira edo historiaren 164 garren orrian. Esaten dute onela:

        Berastegiko ibaiaren ondoan gertatu zan Nafarren desegindea Gipuzkoarretatik, Beotibarko batalla deitzen dan artan, zeña eman zan 1321 garren urteko agorraren 19an. Vizconde de Anay D. Ponce de Morentana edo Morentain Nafarroako Erondea edo Gobernadorea, bekaizturik, Gipuzkoatarrak artu ziotelako Gorritiko Gaztelua, naidartu edo resolbitu zuen kalte au mendekatzea, eta irten zan bere troparekin Iruñetik esan dan urteko agorrillaren 13an. Gipuzkoara eldu bezain laster asi zan, Tolosara jaisten dan bide inguruko lurrak solldutzen, erre zuen Berastegiko erria, zeñaren elizan egin zan eidergiderik edo desakatorik asko, esaten du Garibaik; baña iritsi zanean Beotibarra, larunbat egunarekin, ill beraren 19an, Gipuzkoatarrak irten ziran bidera, Gil Lopez de Oñez jendatzearen agintari zutela, urratu zuten Nafarren godaurkea edo banguardia, beartzen zituztelarik lotsagarrizko igesdea bat egitera guziz urdurikeri andian, kaltarraitu edo persegitu zituzten, eta iristean izandu zan eriote geiagokoa, eta galkera ikaragarria.

        Gaztelako, Aragoiko eta Nafarroako kondairazalleak edo historiadoreak egin zuten garaipen ain señalatu onen aitamena; eta Gipuzkoako jaiotarrak, beti iraun zedin garaitondo au, kantatu zuten beren itzkuntzan esangia lototsa edo adajio rimado au, zeña erabeztatu zuen Argote Garibaik, eta maisu Sarmientos istorriturik ekabilde edo klase biribiltxo andienetako zortzi geibetxitara edo silabatara, esaten du onela:

                Milla urte igarota,

                Ura bere bidean.

                Gipuzkoatarrak sartu dira,

                Gazteluko etxean,

                Nafarrakin batu dira,

                Beotibarren pelean, etc.

        Tolosako erri leñargitiak, guziz esker andiak eta anitz onkai edo merezi ditu Gipuzkoar guzietatik, zerren ainbeste urteren buruan gordakaiatu digun pordon dantza maitagarri au, batalla ain señalatuaren oroitpenerako.

        Izanik bada dantza mota au kondaira edo historia askotan aiñ sonatua, eta izendatua, ez da mingarri eta lotsagarri, Tolosaz kanpora Gipuzkoako beste erritan ez egitea? Baldin gure asaba maitagarrrak begira aurkituko balirake, dantza ondragarri onen ordean egiten dituzten erbesteetako zerrenda orietara, zer esango ote liguketeke? Guziz bekaizturik, eta eralde edo arrazoi aundiarekin minzatuko lirake gure kontra, lotsaturik uzten gaituztela esanaz: Etzerate zuek gure semeak, ez eta Gipuzkoatarren odolekoak ere, zerren naitasunen piskarik ez diezuten, guk eta gure aurrekoak, ainbeste etsai ozpindu txarren esker gaiztoan irozotu izan ditugun usario maitagarriai, zeñetan ekantzaturik edo inprimiturik utzi ginizkitzuten gure aurreko onak, eta gerok egindako azaña ain gogoangarriak. Eta zer eranzungo ginioke guk? Bein izan sendagailla edo balorea begietara begiratzeko, lotsa aundi batekin bearko genduke gelditu mututurik, zergatik aurkitzen etzaikun irteerarik iñondik ere. Eta, zer litzake baldin erbesteetako dantza zerrenda itxusi oriek, gureak baño ederragoak, aundientsuagoak eta ikusgarriagoak balirake?

        Ez dezute ikusten Gaztelako Esandea edo Konseju goienengoaren aginduz, Españia guziko probinzietan egiten diraden dantza motak ikusten, beste egitekorik gabe ibilitu zan Jovellanos jakintsunak zer esaten duen, bakarrik igande oroko gure dantza pozkarriak ikusi zituelako?

        Bein ere aztutzera utzi gabe bear dituzute iduki gogoan, jakinduria aundiko gizon onek eta bere lagunak, Gipuzkoatarroi geren dantza oniritzien gañean egin dizkiguten horore ezin geiagokoak; eta errietako Done godartari edo Santu patroien egunetan egin zuen tokiko jostaketa ain señalatuak, erbesteetako oriei utzirik iñauterietarako, zergatik egokiagoak diraden denbora onetarako, ezen ez, egun otsandiko edo solemne aietarako. Irudikatu edo imitatu itzazute tolosarrak, pordon dantza maitagarri onekin, Gipuzkoatarren azaña andi Beotibarkoa beti ta beti gogoangarri izan dedin, gure eta ondorengo guzien egunetan.

        Pordon dantza au egiten da satai luzeakin, ezpata dantzaren modu berberean, ala zubiak, nola beste gañerako ibillera guziak; beragatik onen irakastea edo instruzioa ikustea asko da, ura ongi egiteko. Pordon dantzaren soñu gozatsuak dakizkien danboliñik ez da Tolosaz kanpoan aurkitzen, eta orregatik ifiniko ditut obra onen azkenean.

JORRAI DANTZA

        Jorrai dantza egiten da, errietako pozaldia edo festak bukatu ondoan, zagi puztuakin eta jorraiakin, modu onetan:

        Irteren dira dantza onetara zortzi, amabi, edo amasei lagun, beren Buruzari edo kapitanarekin. Buruzari onek bear du eskuan eraman pordoi luze bat, puntan burni zorrotz batekin, eta beste guziak jorrai bana. Lau dantzarirentzako bear du bostgarren batek eraman zagi puztu bat bizkarrean, eta ibilli bear dute zagidun oek dantzarien atzetik.

        Dantzatu bear duten toki guzietan, lendabizi buruzariak dantzatu bear du zortzikoa, besteak gelditurik begira daudela; eta ark dantzatzean, oek guziak batean.

        Zortziko au bukatzean, jotzen du danboliñak atxurrerako soñua, eta orduan asitzen dirade dantzariak atxurrean, soñuaren puntuak, jorraien kolpeakin batean, zuzenkiro daramazkitela.

        Dantzariak atxurrean asi bezain laister, sartutzen zaiote zagi puztudun bat lau dantzariri erdian, eta oek jorraien kirtenakin, zatitzen dute zagi aizez betetakoa soñuaren azkenengo puntuan, guziak bat batean.

        Zagia zatitzean, asitzen dira dantzariak atxurrean beste alderontz begira. Baña an ere sartutzen zaiozkate zagidunak atxurle dantzariai erdira; baita oek ere berriro zanpatu zagi aizatuak.

        Jorrai dantza onekin ematen dute aditzera, bukatu diradela joistalluak, baita ustu ere zagiak; eta ekin bear zaiozkala nor bere lanari, aroikeriari utzirik. Senaera ain egoki onekin oarketutzen dirade euskaldunak, joistalluai utzirik, lanera joan bear dutena.

AZERI DANTZA

        Azeri dantza onen izena txit oker endeglatzen edo konprenditzen dute Gipuzkoatar geienak; zergatik izen bera esaten dioten, arako gizon dantzaetan guziak bat banaka zortzikoa dantzatuaz aurre aldetik atzerontz igaro oi diraden dantza mota ari.

        Azeri dantza egiazkoa egin oi da diakinde edo funzio aundiak bukatu ondoan, eta iñauterietan. Dantza mota onekin, irteten da erriko gazteria baserri etxeetara, ollaisko, lukainka, solomo, arraultza eta beste zenbait jan gauza, urtearen sasoiak dakarzienen billa.

        Etxe atarietan dantzatuaz batutzen dituzten amodiozko sari ugari oetatik batzuek jan ondoan, irtetzen dira plaza agirikora dantza berarekin, eta zenbait ollaisko makilletan dituztela, toki berean, itxuka, lepoak erekitzeko dantza bukatutakoan.

        Dantza mota au guziz da txistosoa, farragarria eta pozkidatsua: batean, illeti irazekiarekin buruzariak ematen die su, sudur zuloetan lendanaz sartutako mullo puskaetatik; besteak, begiak estalirik dauzkatela sartu bear dituzte buruak, soñuaren azkenengo puntuan, ustai txiki batean, zeña egon oi dan txintxillika soka batetik plazaren erdian.

        Guziz siñu mota asko egiten dituzte azeri dantza onetan, eta guziak ain farragarriak, non askok eta askok egin oi duten pisa zarauletan.

        Dantza bukatu ondoan egiten dute ollasko jokua, eta arratsean, oek janaz ematen diote erriko pozaldiari bukaera.

BIZKAI DANTZA

        Dantza mota au da Bizkaitarren berenkia, zeña egin oi duten fandangoaren modura, dos por kuatroko kontradantzaen soñuetan; beragatik esan oi zitzaion soñu gisa oei guziai Bizkai dantzako soñuak. Soñu oetan ifiñirik aurkitzen diraden itz neurtu edo berso guziak billatuko dira, Bizkaitarren itzkera moduan. Gipuzkoatarrak zortzikoetan bezala, Bizkaitarrak, beren soñu jakin aietan dute itz neurtuak edo bersoak ateratzeko eresia.

        Bizkaitarrak ain itxutuak, eta arras etziñak dira dantza onekin bere soñuetara, ezik, gizon dantza egiten duten guzietan, au bukatu ondoan dantzatuko dituzten beren soñu artu aiek, igarotzen dutelarik denbora geiago obetan, artan baño.

        Gipuzkoan ezta usatzen gizon dantza egin ondoan, ez fandangorik, eta ez Bizkai dantzarik egitea. Egia da orain asi diradena zenbait erritan, bañan nere gazte denboran, dantza beakurtsu edo respetable aietan, etzan bein ere egiten, danza mota oienik.

        Uda guzian dituzte Bizkaitarrak erromeria egunak, eta igarotzen dituzte askotan egun osoak, beren naierako dantza ta soñu aietan, gizon dantza bat bakarra ere egin gabe. Gipuzkoatarrak berriz kontrara: baldin erromeriarik txikienean ere ez badute ateratzen gizon dantza, ez deritzaiote izan dala diakinderik edo funziorik.

        Ezagutu izan ditut dantzari ederrak eta jakintsunak Bizkaian, nere gazte denboran. Orain dalarik 25 urte ikusi nuen Bilbaon, Salamancako zezen andiakin egin zituzten diakinde edo funzio sonatu aietan, Elorriokoa zala, gizon txit egoki bat dantza beakurtsu edo errespetable bat egiten, zeñak dantzatu zituen soñu zarrak ere guziz ederki. 1806garren urtean atera zuen Azpeitiko plazan San Inazio bidaramunean, Durangoko «Pontxera» esaten zioten neskatxa gazte batek, andre dantza modu eztiandiko bat; zeñak dantzatu zuen txit ederki, eta eman izan zion D. Agustin Martin de Altuna alkate Azpeitian urte artan aurkitzen zanak, amar ezkutuko bat, plaza ondratu zuelako.

        Bizkaiko berririk ez dakit aspaldian, zerren jostalluetan ibilteari utzi nion: baña uste det, Gipuzkoan baño ere geiago atzeratu diradela soñu zarrak, eta bertako dantza gisak. Zergatik orain sei urte ikusi nuen Durangoko danbolin sona andiko bat Tolosan, erri bereko seme Arbelaizi dantza jotzen. Badakite askok zein dantzari ederra dan Arbelaiz au, zeñak zortzi egunez aurretik plaza berean dantzatu zuen Juan Inazio danboliñaren soñuan, guziz egoki: baña Durangokoarenean ezin zuen batere, zerren txilibituarekin gauza andiak egin arren, arratzarekin etzion adierazotzen soñuaren punturik. Begira jarri ezkero, ikusten zitzaion besoan arratza, eta eskuan makillatxoa; baña bestela etzitekean esan danboliña zanik ere, ezpada txilibitularia. Arreta edo atenzio andiarekin egon ninzaion begira danboliñ sonatu ari, eta eman nion antza, etzuena ezagutzen euskaldunen dantza motarik: ainbeste begiratzen zion dantzariari nola zebillen, nik orain zenbat jaromoten diodan itxasoan saltoka dabillen korkoiari.

        Izan diteke danboliñ au inon ere aurki al ditekean otsakindaririk edo musikorik jakintsuena, baita txilibitu jotzallerik ederrena ere dala, ordu onean. Beragatik ez diot nai gutxitu bere txilibituko jakinduria, baña bai esan, ez dakiela gizon dantzari nola soñua jo bear zaion; eta egon zaitezten jakiñaren gañean ez dala asko txilibituari gauza andiak eragitea, dantzariari naierara soñua jotzeko, nai izandu det ifini danboliñ andi andi oni oarketu edo obserbatu niona.

SOÑU ZARRAK

        Bakar bakarrik izen au aditzea, askoko dute oraingo gazte berri zaleak, muxindurik jarrita, ixukatzeko soñu ain gogoangarriak. Zergatik andiustez betetako oen iguñik gaiztoena dan, zernai gauza motaren gañean, zarraren izena aditzea; baña etzaiku ansi batere erausle ozpindu oek gaitik, gizon zentzu andikoak gure alde ditugunean.

        Zapata zarra, mando zarra, eta atso zarra urruñagarriak edo despreziableak izan arren, ollo zarra, ardo zarra, eta urre zarra, edozeñek daki, maitagarriagoak diradena, berriak baño. Gure soñu zarrak ere, anziña anziñakoak, eta are lendabizikoak asmatu izan arren, ez daude usanduak eta galkitatuak, eta are gutxiago kemengabetuak; baizikan jaio ziraden egun berberean bezain guriak, mardulak, pizkorrak, eta gozatsuak.

        Ezagutzen danean bear bezala, zenbaterañokoa dan soñu zar oen jakinduria eta anditasuna, badakit izango diradena berak, aspaldian baño maitatuagoak, eta onetsiagoak.

        Uste det bada nik, lendabiziko gizonak dantzan abiatu ziraden denbora aietan, etzala ez txilibiturik eta bestelako oslankairik, eta danzatu oi ziradela, aboz itz neurtuak kantatuaz. Bada soñu oek nola dantzatu bear diraden dakiten guziak egokidatuko dira nere iritzi onekin, zergatik, itz neurtuen otsideko edo konsonante guzietan artu bear diraden puntuak eskuiko onarekin, nola artu bear baitan boleraren azkeneko jarrera edo parada.

        Soñu oei begira jarten natzaioten guzian uste det, ikusten diturala argi eta garbi, lendabiziko dantza asmatu zuten gizonak, beren abozko soñulariarekin dantzatzen dabiltzala. Badakit au aditzean askok eta askok egingo dutena nere kostuz farra; baña etzait batere ansi, zergatik ez diraten kenduko nere barrunen aurkitzen zaidan atsegingarrizko pozkida bete bete au.

        Dantza ez da beste gauzarik, ez bada, onakin kantatzea edo kantaren mugida eta itzak berakin berdin berdin eta bat batean arturik, soñuaren zatirik txikiena ere irudikatzea, bera baliz bezala. Au guzia adierazotzen dute gure soñu zarrak, munduko beste dantza motak ez bezala.

        Zortziko bat bakarra dantzatzen dakienak, dantzatu ditzake milloika; baita bolera bat dakienak ere, eta bere bat dira gañerako dantza mota guziak, baña soñu zar bat jakiñagatik ezin dantza dezake bestea, berriro ikasi gabetanik: ez eta soñua bera buruz ongi ikasten ez badu ere, zergatik, ala zortzikoak nola bolera ta beste gañerakoak, puntu jakin jakiñak dituzten bezala, soñu zarrak txit banaitatuak edo diferenteak dituzten, ikusiko dituzuten bezala.

KUARRENTAKO ERREGELA

        Kuarrentako erregelak ditu 18 zatitan 213 puntu. Zati bakoitza jotzen da bi aldiz, baita dantzatu ere. Beragatik datoz dantzatu bearrak 426 puntu edo konpas modu onetan:

        1. zatiak ditu 15 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8,5,2

        2. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6

        3. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5, 2, 4

        4. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8,4

        5. zatiak ditu 13 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5, 2, 6

        6. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5, 5,6

        7. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 3, 4

        8. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,5

        9. zatiak ditu 15 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 6, 5

        10. zatiak ditu 13 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 6, 3

        11. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,4

        12. zatiak ditu 15 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 3, 6

        13. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        14. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        15. zatiak ditu 14 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8,6

        16. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        17. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        18. zatiak ditu 18 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 6, 6

SAN SEBASTIANEN IZENAREKIN
DEITZEN DAN SONU ZARRA

        San Sebastianek ditu 17 zatitan 189 puntu edo konpas. Zati obetatik 15 jotzen dira biña aldiz, baita dantzatu ere, eta beste biak zeña diraden 8 garren zatia eta 13 garrena, ez dira jotzen bein baizik. Zati obek biak dira, bata 26 puntukoa, eta bestea 18koa; beragatik datoz dantzatu bearrak 334 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        3. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2, 4, 4, 4, 2

        4. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 7,3

        5. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        6. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 7, 7,3

        7. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        8. zatiak ditu 26 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 6, 8, 4, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        9. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        10. zatiak ditu 14 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 6, 4

        11. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 7, 7,4

        12. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        13. zatiak ditu 18 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3, 4, 7, 4

                Ezta zati baiñ baizik jotzen.

        14. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        15. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,4

        16. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        17. zatiak ditu 7 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3,4

GALANTAK

        Galantak dituzte 9 zatitan 121 puntu. 9 zatiak jotzen dira biña bider, baita dantzatu ere; beragatik datoz dantzatu bearrak 242 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,2,4,5

        2. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6

        3. zatiak ditu 13 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 2, 5

        4. zatiak ditu 18 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5, 3, 4, 6

        5. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        6. zatiak ditu 18 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,5,,6,2

        7. zatiak ditu 21 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5, 4, 4, 3, 5

        8. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6

        9. zatiak ditu 15 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3, 4, 5, 3

TXANTXAKAK

        Txantxakak dituzte 20 zatitan 178 puntu edo konpas, eta 20 zati obetatik 17 jotzen dira biña aldiz, baita dantzatu ere; beste 3 zatiak beiñ baizik ez, zeña diraden 4 garrena, 6 garrena, eta 1 1 garrena, eta irurak launa puntukoak; beragatik datoz dantzatu bearrak 344 puntu modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        3. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        4. zatiak ditu 4 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        5. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        6. zatiak ditu 4 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        7. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 6,6

        8. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 6,6

        9. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        10. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 4, 4

        11. zatiak ditu 4 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        12. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,3

        13. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        14. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3,7

        15. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        16. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3, 3,7

        17. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        18. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        19. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        20. zatiak ditu 18 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2, 8, 8

EUN DUKATEKOA

        Eun dukatekoak ditu 5 zatitan 71 puntu. 5 zati obetatik 3 jotzen dira biña aldiz, eta beste biak beiñ baizik ez, zeña diraden 2 garrena eta 4 garrena: biak 23na puntukoak. Beragatik datoz dantzatu bearrak 96 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 23 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8, 3, 6, 2, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        3. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        4. zatiak ditu 23 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8, 3, 6, 2, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        5. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,4.

BETRONIO TXIKIA

        Betronio txikiak eztu zati bat baizik, eta au 22 puntukoa. Jotzen da bi aldiz, baita dantzatu ere, eta datoz dantzatu bearrak 44 puntu, modu onetan:

        1. zatia, eta azkenekoa denak, ditu 22 puntu, eta artu bear dira: 5, 4, 4, 5, 4.

        Betronio txiki au nola dan ain laburra, dantzatu oi da eun dukatekoa bukatzean, bereala.

BETRONIO ANDIA

        Betronio andiak ditu 3 zatitan 41 puntu. 3 zatiak jotzen dira biña bider; baita dantzatu ere, eta datoz dantzatu bearrak 82 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6

        2. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,4

        3. zatiak ditu 25 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2, 7, 3, 4, 5, 4

AZALANDARE

        Azalandarek ditu 2 zatitan 35 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, baita dantzatu ere; eta datoz dantzatu bearrak 70 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,4

        2. zatiak ditu 26 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3, 3, 4, 3, 4, 5, 4

ERREGELA ZARRA

        Erregela zarrak ditu 18 zatitan 208 puntu. 18 zati obetatik jotzen dira 13, biña bider, baita dantzatu ere; eta beste bostak beiñ baizik ez, zeña diraden 7 garrena, 10 garrena, 12 garrena, 14 garrena, eta 16 garrena. Beiñ baizik jotzen ez diran bost zati obek dira, 20 puntukoa, 6 koa, 16 koa eta 24 koa. Beragatik datoz dantzatu bearrak 334 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        3. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        4. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,8

        5. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        6. zatiak ditu 5 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5

        7. zatiak ditu 20 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 4, 4, 4, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        8. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,4

        9. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        10. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        11. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear dan dantzariak: 6,6

        12. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 3, 5, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        13. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        14. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 3, 5, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        15. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        16. zatiak ditu 24 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 4, 2, 2, 4, 2, 6

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        17. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        18. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 3, 4

EUN DA BIKOA

        Eun da bikoak ditu 3 zatitan 64 puntu: lendabiziko zati biak jotzen dira biña aldiz, eta 3 garrena beiñ baizik ez, zeña dan 26 puntukoa; beragatik datoz dantzatu bearrak 102 puntu, soñuak izena duen bezala, modu onetan:

        1. zatiak ditu 26 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 2, 4, 6, 6, 4

        2. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,6

        3. zatiak ditu 26 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 2, 4, 6, 6, 4

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

AMOREA MARGARITATXO

        Amorea Margaritatxok ditu 5 zatitan 34 puntu. 5 zati obetatik, lauak jotzen dira biña aldiz, eta bestea, zeña dan 2 puntukoa, beiñ baizik ez. Beragatik datoz dantzatu bearrak 66 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,3

        2. zatiak ditu 6 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,2

        3. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        4. zatiak ditu 2 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        5. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,3

ERRIBERA

        Erriberak ditu 2 zatitan 30 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, eta datoz dantzatu bearrak 60 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,6,6

        2. zatiak ditu 14 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8,6

PUNTA MOTZ

        Punta motzek ditu 2 zatitan 21 puntu. Lenengo zatia jotzen da bi aldiz, eta bestea beiñ baizik ez, zeña dan 13 puntukoa, eta datoz dantzatu bearrak 29 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 13 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 4, 5

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

ONDARRIBIA ANDIA

        Ondarribia andiak ditu 3 zatitan 33 puntu. 3 zatiak jotzen dira biña bider, eta datoz dantzatu bearrak 66 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 7, 4, 5

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        3. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,5

ONDARRIBIA TXIKIA

        Ondarribia txikiak ditu 2 zatitan 29 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, eta datoz dantzatu bearrak 58 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 7 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 7

        2. zatiak ditu 22 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 4, 4, 6, 4

NAPARTXO

        Napartxok ditu 4 zatitan 59 puntu. 4 zatiak jotzen dira biña bider, eta datoz dantzatu bearrak 118 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,5

        2. zatiak ditu 12 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3, 3, 3, 3

        3. zatiak ditu 15 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8,7

        4. zatiak ditu 21 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 6, 3, 8

ORMATXULO

        Ormatxulok ditu 4 zatitan 21 puntu. 4 zati obetatik bi jotzen dira biña aldiz, eta beste biak beiñ baizik ez, zeña diraden 2 garren eta 4 garren zatia, biak biña puntukoak, beragatik datoz dantzatu bearrak 38 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 2 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

        3. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4,5

        4. zatiak ditu 2 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 2

                Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

UPELATEGI

        Upelategik ditu 2 zatitan 19 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, eta datoz dantzatu bearrak 38 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 9 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 5,4

        2. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,4

TXIPIRITONA

        Txipiritonak zati bat baizik ez du, eta au 13 puntukoa: 13 puntu obek artu bear ditu dantzariak modu onetan: 4, 5, 4.

        Aurki esango dizutet txipiritona au noiz, eta nola dantzatu bear dan.

ERREBERENZIA

        Erreberenziak ditu 2 zatitan 16 puntu. Zati biak jotzen dira biña aldiz, eta datoz dantzatu bearrak 32 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        Erreberenzia au dantzatu oi zan Aldare nagusiaren aurrean ezpata dantzariak elizan dantzatu oi ziradenean, eta ez beste tokitan.

TXAKOLIN

        Txakoliñek ditu 2 zatitan 16 puntu, eta zati biak jotzen dira bi bider. Beragatik datoz dantzatu bearrak 32 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        Txakolin au dantzatzen da joistallu gauetan, gela auzbakideko edo konsistorialetan, eta bestelako denbora, arako, zedenan edo broman egon oi diradenetan, lokarri edo makilla birekin gurutzea eginik, aren lau aldamenetan, oñ biakin batean gurutzerik galdu gabe, aldairak edo mudantzak egiten dituela.

MIZPIROTZ

        Mizpirotzek ditu 7 zatitan 99 puntu: lenengo 6 zatiak jotzen dira biña aldiz, eta 7 garrena bein baizik ez, zeña dan 32 puntukoa. Beragatik datoz dantzatu bearrak 166 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 16 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6, 3, 7

        3. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        4. zatiak ditu 14 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8, 2, 4

        5. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        6. zatiak ditu 13 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 4, 5, 4

        7. zatiak ditu 32 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8, 2, 5, 5, 4, 4, 4

        Ezta zati au beiñ baizik jotzen.

GRAZIANA

        Grazianak ditu 6 zatitan 52 puntu. 6 zatiak jotzen dira biña aldiz, eta datoz dantzatu bearrak 104 puntu, modu onetan:

        1. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        2. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        3. zatiak ditu 10 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 6,4

        4. zatiak ditu 8 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 8

        5. zatiak ditu 11 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3,4 64

        6. zatiak ditu 7 puntu, eta artu bear ditu dantzariak: 3,4

BILLANZIKOA

        Billanzikoak ditu 2 zatitan 16 puntu. Zati obek biak dira zortziña puntukoak. Lendabizi jotzen dira zati biak geldika, eta gero sarriago, zeñean datozen dantzatzera zati biak lau aldiz, eta 32 puntu.

        Billanziko au dantzatzen da plazan, Brokel dantzaetan eta gabaz gelaetan. Ikusi izandu det San Migel gau batez, Urnietako Erriko etxeko gelan, bertako seme Martin Jose de Alcain, 16 aldairarekin beste ainbeste Billanziko dantzatzen, izan arren atxurlari bat, iñongo maisurekin eskolatu gabekoa.

        Orain esan bear dizutet Txipiritona, noiz eta nola dantzatu bear dan. Gizon dantza, andre edo neskatxez orniturik, bigarren aldiako zubiak egitean irteten da aurrendaria, bere eskuko etxeandrearekin plazaren erdira, besterik gabe, eta jarri bear dute biak aurkez aurke. Orduan jotzen du danboliñak deia, zeñaren laugarren puntuan aurrendariak muriska edo kabriola eginik ifini bear dion txapela buruan, aurkezean daukan etxeandreari, eta dantzatu bi aldiz Txipiritonaren 13 puntuak, lenengoan senzillo eta bigarrenean al duen goitiena, eta ederkiena. Au bukatu bezin laister, jo bear du danboliñak deia, eta onen laugarren puntuan, lenago gizonak bezala, andreak muriska eginik ifini bear dio gizonari bere txapela buruan, eta biak bat batean dantzatu bear dituzte txipiritonaren 13 puntuak bi bider: lendabizikoan senzillo, eta bigarrengoan, al duten goitiena eta egokien diraden aldairakin. Orduan joko du danboliñak deia, zeñaren azkenengo puntuan plaza guziari agur eginik, joango dan aurrendaria bere dantzariarekin leneko tokira.

        Bere bat egin dezake azkendariak bere eskuko andrearekin, aurrendariak bezala, baldin badakite biak txipiritona dantzatzen, baña ez bestela. Premiazkoa da bada gizonak bezala jakitea andreak ere dantza mota au, plazaren erdira irtenik, dantzatzekotan.

        Nere denbora guzian ez det beiñ baizik ikusi dantza gisa au plaza agirikoan egiten, eta orduan, D. Juan Bautista de Ubillos, eta D. Juan Cruz de Sempertegui beren eskuetako etxeandreakin, Santa Ana arratsalde batez Billafrankako plazan, orain dalarik 44 urte, baña asko aldiz aditu izan diotet nere aurrekoai, txit sarritan dantzatu oi zutela txipiritona aien denborako dantzariak, zergatik emakumeren geienak ikasi oi zituzten beren jaioterriko dantza motak, oraingoak baño zuzenkiago eta egokiago.

        Ezagutu ditut nik Gipuzkoan, ala andre ezkonduak, nola ezkongaiak, beren erriko zemai dantza mota, gizonezkoak bezin ederki dantzatu oi zituztenak, zeñean aurkitzen diraden aietako bi gaurko egunean bizirik: bata Legorreta zarreko etxekoandrea, eta bestea nere jaioterriko Maria Fides de Nazabal, Tolosan bizi dana.

        Gaurko eguneko emakumeren geienak eman dute, erbesteetako dantza mota, gabaz, gela itxietan egiten diradenetara, beren jaioterrikoak ixekaturik, eta urruñaturik; ez bestegatik ez bada, toki itxi aietan zirri geiago gizonezkoak egiten diezatelako, baña guziaz ere ez det uste, naitasun bero sutuagorekin maitatuak diradela oek, nola izan oi ziraden, lenagokoak.

        Guziz arrigarria da bada, bertako jaiotarrak beren tokiko dantza agiriko oniritzi andientsuak urruñaturik, zoko illunetan egiten dituzten erbesteetako orietara, ainbesterañoko eresia portitza idukitzea. Eta zer litzake baldin ikusgarri aundiren batzuek balirake. Betoz munduan aurki al ditezkean dantza eta soñu mota guziak, eta ikusi naiko det nork eta nola berdinduko dizkidan niri alde guzietara, 36 dantza mota emen ifini dituranak.

        Esanik daukat asko aldiz, eta nai det berriztu —dakiralarik irakurlearentzat engorru andia dala— soñu zarrak bear bezala dantzatuko dituenak, txit bear duela jakinduria andia, eta berai begira jarten naizan guzian, uste derala, lendabiziko dantza asmatu zuten gizonak ikusten diturala dantzatzen, beren abozko soñulariarekin. Nere iritzi au aurrenengoan eta bat batean sinistatzen ez badezute ere, etorriko zerate ezagutzera egiazkoa dana, baldin Gipuzkoako dantza motak ongi ikasirik, berai begira arretarekin jarten bazerate; baña ez bestela.

        Badakit nik esango dutena askok eta askok ala ere, Gipuzkoatarren dantzak, eta soñu zar guziak alkarri erantsita baño ere, geiago balio duela bolera dantzari on baten zankoen jarrerak.

        Gisa onetan mintzo diraden guziai nai diotet erantzun, ezik, ezagutzen derala nik berak bezin ongi, azitetxe edo seminario andietan, diru eta denbora anitzen kostuz dantzan ederki ikasirik, erriz erri beste langintza gabetanik beren ogia irabazten ibilli oi diraden aiek egiten dituztena, Gipuzkoako nekatzalleak baño gaitasun andiagoak, eta ikusgarriagoak, askoz ere. Eta ez duela iñork zer itxatsirik niri kirten orretatik, zergatik ez deran artu izan asmorik, bolera dantzari jakintsunak egin oi ditzaten aldaira eder ta egokiak urruñatzeko edo despreziatzeko; bañan bai, Gipuzkoako dantza mota oniritziak, eta soñu zar gozoak, onkaitariak edo meritorioak diraden bezala, andizkaturik, goienengo tokira igotzeko.

        Ez da Gipuzkoan eskolaetxerik, eta ez maisurik, bertako dantza motak erakusten dituenik. Emengo dantzariak izan oi dira, beran eder etsiz plaza agirikoetan dabilzanai ikasiak. Nai dezute bada oek ifini ditzaten zankoak ain egoki nola Azitetxeetako zurtarte edo zepoetan ezi oi dituztenak? Baldin bedere, ez al dezute uste atxurrean egun guzietan lurrarekin borrokan ari diraden nekatzaleak egin ditzaketekeala ain aldaira ederrak, eta gaitasun andiak, nola maisu onakin ikasirik beste egiteko gabe egun oro dantzan dabiltzanak?

        Zoazte bolera dantzari gain gañeko orien jaioterrietara, billatzen ote dituzuten beretako nekatzalleen artean, ainbeste eta ain dantzari egokiak, nola ikusten dituzuten jai guzietan Gipuzkoako edozein erri txikietan: Urrutiko ezkillak otsa du aundi eta urreratzean mingaña nagi.

        Dakitzutelarik bada au ain egiazkoa dana, nola etzerate lotsatzen baserritar zuen anaia presturen bat edo beste dantzan ikusi orduko, bera ixukatuaz itzonzikerian egotea, batean zankoak okerkara edo biurrian jartzen dituela, bestean ipurdiari eragiten diola muriska edo kabriola egitean, bein bolera dantzari sonatu Mantxego dirudiela, gero Perejillen anza duela, «pan y agua» irudikatzen duela, eta onelako milla maxikerietan?

        Zentzuren piskarik duen edozein gizonek ezagutuko du ezin egin litzakeana eskolatu gabeko nekatzalleak ain ikusgarrizko gaitasun andiak, nola diru eta denbora anitzen kostuz, azitetxe andietan, maisu onakin ikasitakoak; bañan bai jatorrizkoetan jostaldiatu, guziz onestasun andian. Txoriburu puztu, ozpindu guziak, eztanda lear gaizto badagizute ere, Gipuzkoako dantza pozkarri oniritziak beti izan da izango dirade, lendabizi bizikoak, ederrenen ederrenak, eta gain gañekoenak.

        Aditu izan diotet, eta ez nolanaiko gizonai, Velez esan oi zioten bolera dantzan sona aundiko Zaragozatarrak, ikasi zuela zortzikoa bear bezala dantzatzen; baita egin ere Bilbaoko plaza agirikoan gizon dantza beakurtsu bat diakinde edo funzio andi batzuetan eman izan ziozkatenean onkai zituen eskerrak, esan zuela berak ezagutzen zituen dantza mota guzien artean etzala zortzikoari alderatzen zitzaionik.

        Dantzari jakintsun onek zortzikoari irizten bazion beste dantza mota guzien gañekoa, zer esango ote zuen, baldin soñu zarrak jakin izan balitu? Nik naien nukeana da bada, onelako gizon zentzu aundiko batek soñu zarrak bear bezala ezagutzea, eta dantzatzea plaza agiriko batean, itz jario prestuez guziak ixiltzeko.

        Soñu zarrak bear bezala dantzatzen ez dakienari ez da erraz adierazotzen beren aunditasuna zenbaterañokoa dan, zeña argitaratu nairik ari naizan nere buru guzia puskatzen, eta irakurleak engorrututzen diturala. Baña uste det ezagutuko dutela oek, nere ekai edo intenzio onak zertarakoak diraden, eta beragatik, ez dutela gaitzat artuko onenbeste aldiz gauza bat berriztutzea.

GIPUZKOAKO DANTZA MOTA GUZIAK
BEAR BEZALA DANTZATZEKO
IKASI BEAR DIRADEN ALDAIRAK EGITEKO
IRAKASTEA EDO INSTRUKZIOA

        Dantzariak