1. ekitaldia
Urriko goiz oskarbi batean, 1894an, Londresko ipar-ekialdeko auzoa; barruti zabala da, Londresko Mayfair eta St James auzoetako girotik hainbeste milia urrunago, eta inondik ere ez hain mehar, osasun-galgarri, kirasdun eta itogarria gune txiroetan. Boladan ez dagoen erdi-mailako bizimodua franko; kale zabalak; milaka bizilagun; ondo hornituta burdinazko komun itsusiz, Erradikalen Klubez eta tranbia horien jario amaiezina bideratzen duten errailez; kale nagusietan gozagarri, etxaurreetako «lorategi» belartsuen luxua, gizakiaren oinek zapaldu gabea, ez bada burdinatetik atarira doan oinbidean, hoztasunez jasandako monotoniak itsustuta, alegia, milaka eta milaka metrotan adreiluzko etxe zatarrak, burdinazko hesi beltzak, harrizko espaloiak, arbelezko teilatuak, eta errespetagarriro zarpail jantzitako edo gaitzesgarriro okerrago jantzitako jende ekandu samarra, gehienetan inoren lanaz axolagabe diharduena. Ageri duten kemen eta gar apurrak txokozaletasuna eta negoziorako «bekokia» badutela erakusten du. Poliziakoak eta elizak ere ez dira beti-batekoa apurtzeko bezain bakanak. Eguzki ederra dago: lainorik ez; eta keak itxura fresko eta garbia edozeri kentzen dion arren —aurpegi nahiz esku, adreilu nahiz mortairu—, ez dago londrestar bati eragozpenak sortzeko bezain astun.
Ezaintasunaren basamortu honek badu bere oasia ere. Hackneyko errepidearen kanpoaldeko muturrean 217 akreko parkea dago, burdinazko hesiz barik, zurezko langaz hesitua, landare-sail asko dituena, zuhaitzak, bainuzaleentzako aintzira, auzoko soropilzaintza-arte miretsiaren garaipen diren lorategiak, eta hareatza, haurren gozamenerako itsasaldetik hara inportatutako hareatza, baina arin hustua, Kingsland, Hackney eta Hoxtongo etxe-fauna xehe guztiarentzat berezko zomorro-gordeleku bilakatu baita. Deigarriak dira bertako musika-bandaren agertokia, hizlari erlijiozale, erlijio-aurkari eta politikoentzako altzari gabeko mintzatokia, kriket-zelaiak, gimnasioa eta harrizko kiosko antigoalekoa. Ikuspegia zuhaitzek edo belardiaren gorabeherek mugatzen dutenez, toki atsegina da. Lurra hesiraino lau-lau heltzen den guneetan, adreiluak eta mortairua agerian direla, tximinia-aldrak eta harago kea zeruaren seinale izaki, ikuspegiak suntsidura eta likistasuna ageri du.
Victoria parkeko ikusterik ederrena St Dominic elizako erretore-etxearen aurreko leihotik dago, ez baita adreilu bakar bat ere ikusten. Abade-etxea alde batetik baino ez da itsua, etxaurrean lorategia dauka eta atartea. Bisitariak mailetan gora atartera igotzen dira; saltzaileak eta etxekoak eskailerapeko atetik jaisten dira etxabera; etxabeko aurrealdean gosari-gela dago, otordu guztietarako, eta atzealdean sukaldea. Eskaileretan gora, atariaren solairuan, egongela dago, beira fineko leihotzarra parkera duela. Bertan, umeetatik eta etxekoen otorduetatik salbu dagoen gela bakar horretan, erretorea, aita James Mavor Morell, lanean ari da. Bizkar biribileko aulki birakari sendo batean jarrita dago, leiho ondoan zeharretara ipinitako mahai luze baten muturrean, ezkerreko sorbaldaren gainetik begiratuz gero ikuspegiaz gozatzeko moduan. Mahaiaren beste muturrean, mahaiaren kontra, beste mahai txiki bat dago, lehenaren zabalera erdia daukana, idazmakina batekin. Idazkaria makinaren aurrean jarrita dago, leihoa atzean daukala. Mahai handia beterik dago: panfletoak, aldizkariak, gutunak, tiradera-kutxak, elizkizunen egunkaria, postetxeko tarifak eta horrelakoak. Aulki bat hutsik dago erdian, erretorearekin egitekoak dauzkaten bisitarientzat, abadea dagoen muturrerantz biratuta. Apaizak bere eskueran ditu, kutxatxo batean, idazteko gauzak eta, markoan, argazki bat. Atzean daukan horman liburu-apalak daude; begi-zorrotzak neurria hartuko dio abadearen ideologia eta teologiari, Mauriceren Teologia-saiakerak eta Browningen olerki-sorta osoa ikusirik, eta erreformistaren politikagintzari, Aurrerakuntza eta pobrezia azal-horia, Fabiotar saiakerak, John Ballen Ametsa, Marxen Kapitala eta sozialismoari buruzko dozena-erdi bat literatura-mugarri gehiago ikusirik. Aurrez aurre gelaren beste aldean, idazkariaren ondoan, atea dago. Harago, beheko suaren aurrez aurre, liburuen apalategi bat edaritegitxoaren gainean, eta sofa, ondoan. Su bizia dago; eta ingurua oso atsegina da: besaulki erosoa eta laka beltzezko ikatz-pala loreduna albo batean, aulkitxo bat umeentzat beste aldean, beheko suaren gain bernizatua, zurezkoa, txukun moldatutako apalarekin, gainean ispilu-ale txikiak paneletan itsatsita, bidaiako erlojua larruzko kutxatxoan (ezkontzako oparia ezinbestean), eta horman gorago Tizianoren Jasokundea margolaneko irudi nagusiaren irarlana. Oro har, gela etxezain on baten gela da, nahiz eta, mahaiari dagokionez, gizon trauskil batek mendean hartua, baina gainerakoan bere puntuan. Altzariek, apaintasunaren aldetik, aldiriko altzari-saltzaile bekokidunen iragarkietako «egongelarako altzari-sorta» estiloa salatzen dute; baina gelan ez dago ezer alferrekorik, ez arranditsurik, dirua urriegia baita aldiriko erretorearen etxean boladako apaingarriak erosteko.
Aita James Mavor Morell Ingalaterrako Elizako apaiz kristau-sozialista da, eta St Matthew Elkargoko eta Kristau-sozialisten Batasuneko kide eragilea. Berrogeita urteko gizon adoretsu, bikain eta herrikoia, mardoa eta itxura onekoa, gartsua, gizalege atsegin, gozo eta zaindukoa, eta, berezkoa duen ahots ozena, eskarmentu oneko hizlariaren atleta-ahoskera garbiaz erabiltzen badaki, eta urrun entzuteko moduan eta adierazpidea maisuki kontrolatuz. Punta-puntako elizgizona da bera, nahi duena nahi duenari esateko gauza, berotu barik jendeari errieta egiteko gai, inor apaletsi gabe bere autoritatea ezartzeko gai eta, behar izanez gero, lotsagabea izan barik edonoren lana eragozteko ere bai. Bere sugar eta bihotz-zabaltasun iturri emankorra ez da behin ere agortu: oraindik jan eta lo, nekearen eta atsedenaren arteko borroka erraz irabazteko adina gogoz egiten du. Hala ere, ume handi bat da, bere dohainez harro, ulergarria denez, eta bere buruarekin gustura, konturatu gabe. Gorpuzkera osasuntsua dauka: bekoki zabala, begitarte zintzoa eta begi argi eta biziak, aho tinko baina ez bereziki ondo ebakia, eta sudur mamitsua, hizlari dramatikoaren sudur-hegal mugikor eta zabalekikoa, baina, bere aurpegiera guztia bezala, sotiltasunik gabea.
Idazkaria, Proserpine Garnett andereñoa, hogeita hamar bat urteko emakumetxo bizkorra da, klase ertain apalekoa, txukun baina arropa merkeak jantzita, artilezko gona beltza eta atorra; mokoprestu xamarra eta hitz-jario lasterrekoa, eta ez oso ongi ikasia jendetasunean, baina sentibera eta maitekorra. Idazmakinan klik-klik-klik dabil lanpetuta Morellek goizeko azken gutuna irekitzen duen bitartean. Gizonak etsipen-keinu barregarri bat egin du irakurritakoan.
PROSERPINE: Beste hitzaldi bat?
MORELL: Bai. Hoxtongo Askatasun Taldeak igande goizerako nahi nau («igande» azpimarratu du, zentzugabekeria bailitzan). Nortzuk dira?
PROSERPINE: Anarkista komunistak, nik uste.
MORELL: Anarkistak izan behar, ez baitakite parrokoa ezin dela iganderako hartu! Esaiezu elizara etortzeko nire hitzaldia entzun nahi badute: on egingo die. Esan astelehen eta ostegunetan bakarrik joan naitekeela. Hor daukazu egunkaria?
PROSERPINE (egunkaria eskuetan harturik): Bai.
MORELL: Datorren astelehenerako hitzaldirik?
PROSERPINE (egunkarian begiratuta): Tower Hamletseko Erradikalen Klubean.
MORELL: Tira, eta ostegunean?
PROSERPINE: Ingalaterrako Lurra Berreskuratzeko Ligan.
MORELL: Eta horren hurrengo?
PROSERPINE: St Matthew Elkargora astelehenean. Langileen Alderdi Burujabearen Greenwicheko Biltzarra ostegunean. Astelehenean Sozialdemokraten Federazioaren Mile Endeko Biltzarra. Ostegunean, sendotza, lehenengo eguna. (Eroapena galtzen hasita) Pss, hobe berorrek ezin duela esaten badiet. Dozena-erdi bat ezjakin harroputz baino ez dira, nabarmen hutsak, denen artean bost txelin ere ez dauzkatenak.
MORELL (irribarrez): A, baina badakizu senitarteko ditudana.
PROSERPINE (berari begira harrituta): Berorren senitartekoak!
MORELL: Bai, aita berbera daukagu... zeruan.
PROSERPINE (lasaiago): A, hori baino ez bada?
MORELL (tristuraz, beragan bitxia bada ere oso fin adierazten baitu bere ahotsak): A, sinesgabea. Denek esaten dute, baina ez du inork sinesten: inortxok ere ez. (Zakar, lanera itzulita) Tira, tira! Proserpine andereñoa: ezin duzu egunik aurkitu nabarmenkilo horientzat? Hilaren 25a? Herenegun libre zegoen.
PROSERPINE (egunkarian begiratuta): Hartuta: Fabiotar Elkartean.
MORELL: Arraioa, Fabiotar Elkartea. 28a ere bai?
PROSERPINE: Afaria udaletxean: Fundatzaileen Lagundikoekin afaltzeko gonbita.
MORELL: Konponduta: afarira joan beharrean, Hoxtongo Askatasun Taldera joango naiz. (Idazkariak hitzordua isilik jaso du, aurpegiko izur guztietan Hoxtongo anarkistekiko mesprezu erabatekoa agertuz. Morellek postaz iritsitako Eliza Erreformistaren ale bat bere azaletik atera du, eta Stewart Headlam jaunaren editoriala eta St Matthew Elkargoaren berriak begiratzen hasi da. Eginkizun horiek etenda geratu dira Morellen apaiz lagunkidea agertu denean, Aita Alexander Mill, Morellek unibertsitate hurbilenetik ekarritako gaztea, Oxfordetik hara Londresko ekialde muturreko auzoari bere unibertsitate-prestakuntzaren onurak eskaintzera etorri zena. Borondate oneko apaizgai harrotxoa, sutsua eta heldugabea, akats benetan jasanezinik ez daukana, ez bada ezpainak ertzetatik hatz-erdi oso bat nahita itxirik hitz egiteko ohitura, ahoskera zainduagoa erabiltze aldera, eta unibertsitateko bokal-sorta, Hackneyko arrunkeriaren gainetik —berak esaten duen moduan— Oxfordeko fintasunaren erakusgarri. Morelli txakur batek besteko leialtasuna dionez, guztiz bereganatuta dauka; Morellek Eliza Erreformistatik begiak altxatu eta, bihozbera, diotso) Zer, Lexy? Berriro berandu, betiko moduan!
LEXY: Hala da, bai. Goizean goiz jaiki nahi nuke baina...
MORELL (poz-pozik): A! A! (Apetatsu) Meditazioa eta otoitza. Lexy: meditazioa eta otoitza.
LEXY: Badakit. (Bihurrikeria erantzuteko goratuz) Baina nola meditatu eta otoitz egin lotan nagoenean? Ezta, Prossy andereñoa? (Suaren epelerantz doa).
PROSERPINE (latz): Garnett andereñoa, inporta ez badizu.
LEXY: Barka iezadazu. Garnett andereñoa.
PROSERPINE: Gaurko lan guztia egiteko daukazu.
LEXY (behesuan): Baina...
PROSERPINE: Ez dago «baina»rik. On egingo dizu bazkaria jan aurretik merezi izateak, behingoagatik, nik egiten dudan moduan. Ala! Alferkerian hasi barik. Orain dela ordu erdi egon behar zenuen zure eginkizunetan hasita.
LEXY (harrituta): Hala da, Morell?
MORELL (umoretsu; begiak ñir-ñir): Bai. Gaur neure txanda da alferkerian hasteko.
LEXY: Zu, alferkerian! Baina zuk ez dakizu nola.
MORELL (jaikiz): A! A! Ez dakidala? Neuretzat hartuko dut goiza. Emaztea datorkit: hemen egon behar du hamabiak laurden gutxiagotan.
LEXY (harrituta): Hain azkar! Umeekin? Uste nuen hila amaitu arte egotekoak zirela.
MORELL: Eta egongo dira: egun bitarako baino ez datoz, Jimmyri flanelazko zerbait erostera, eta bera gabe nola konpontzen garen ikustera.
LEXY (larri): Baina, Morell estimatua, Jimmyk eta Fluffyk izan dutena eskarlatina bada, uste duzu zuhurra dela...
MORELL: Eskarlatina! Txorakeriak! Elgorria daukate. Neuk ekarri nuen etxera Pycroft kaleko eskolatik. Erretorea medikuaren modukoa da, ume: infekzioari aurre egin behar dio soldaduak balei egin behar dien bezalaxe. (Lexy sorbaldan jo du gizonki) Harrapatu elgorria ahal baduzu, Lexy: berak zainduko zaitu; eta nolako zoriona izango den hori zuretzat! E?
LEXY (irribarre ezerosoa): Hain da zaila ulertzea Morell andreaz diharduzunean...
MORELL (samur): A, ume, ezkon zaitez; ezkondu emakume on batekin, eta orduan ulertuko duzu. Mundu honetan ezarri nahian gabiltzan Zeruetako Erreinuaren aurrerakin bat da hori. Horrexek sendatuko dizu alferkeria. Gizonak, ganorazkoa bada, zorion-ordu bakoitza zeruari ordaindu behar diola sentitzen du, lan eginez, etengabe eta gogor, besteak zoriontsu egiteko. Ez daukagu eskubiderik zoriona eralgitzeko zoriona sortu gabe, ezta ondasunik eralgitzeko ondasuna sortu gabe. Har ezazu Candida bezalako emaztea, eta beti egongo zara zorretan ordaindu behar horretan. (Lexyri esku-kolpetxoa eman dio bizkarrean eta gelatik irteten doa).
LEXY: A, itxaron apur batean: ahaztuta neukan. (Morell gelditu egin da eta biratu, eskua kisketan duela) Aitaginarrebak bisita egin behar dizu.
Morellek, harrituta eta atsekabez, berriro itxi du atea, portaera guztiz aldatuta.
MORELL: Burgess jaunak?
LEXY: Bai. Parkean ikusi dut norbaitekin eztabaidan. Zuri hona zetorrela adierazteko eskatu dit.
MORELL (sinesgogor): Baina hona ez du deitu hiru urtean. Ziur zaude, Lexy? Ez zabiltza txantxetan, ezta?
LEXY (egiati): Ez jauna, benetan.
MORELL (pentsakor): Mm! Candida ikusi nahiko du, guztiz ahaztu baino lehen. (Ezinbestekoaren aurrean etsita, kanpora doa).
Lexy atzean begira geratu zaio begirada samurrarekin. Garnett andereñoak, ezin duenez Lexy astindu, bere sentimenduak lasaitzeko idazmakinarekin jarraitu du.
LEXY: Ona, gizona! Bai bihotz onekoa, maitagarria! (Morellen lekua hartu du mahaian, guztiz eroso jarri da eta zigarreta atera du).
PROSERPINE (eroapena galduta, lanean ibili den gutuna idazmakinatik atera eta tolestuz): O, gizonak emaztea maite beharko luke, hura dela-eta kokolotu barik.
LEXY (kolpatuta): O, Prossy andereñoa!
PROSERPINE (idazteko gauzen kutxara di-da hurbildu da gutun-azal baten bila eskutitza sartzeko, hitz egiten duen bitartean): Candida ez dakit zer, Candida badakit zer, beti Candida gora eta Candida behera! (Gutun-azalean txistua ipiniz) Ez da gehiago behar edonor senetik ateratzeko (azala itsasteko sakatuz), emakume bat hain zentzugabe goraipatzen entzutea baino, beste barik ile polita eta nola-halako gorpuzkera daukala eta.
LEXY (serio aurpegiratuz): Nik guztiz ederra dela deritzot, Garnett andereñoa. (Argazkia jaso, begiratu eta are zirraragarriago) Guztiz ederra. Nolako begiak dituen!
PROSERPINE: Ez, ba, nireak baino hobeak, horratik! (Gizonak utzi egin du argazkia eta emakumeari zurrun begira dago) Badakigu ni arrunta eta azken mailakoa naizela zure iritzirako.
LEXY (handientzaz zutiturik): Jainkoak begira nazala berak sortu duenaz horrelakorik pentsatzetik! (Emakumearen aurretik, tente, gela zeharkatu du liburuen apalategiaren aldera).
PROSERPINE (ironia garratzez): Mila esker. Oso atsegin eta kontsolagarria, benetan.
LEXY (emakumearen doilorkeriak goibeldurik): Ez nekien Morell andrea gorroto zenuenik.
PROSERPINE (sumindurik): Nik ez dut gorroto. Oso atsegina da, eta bihotz onekoa: maite-maite dut, eta bere egiazko dohainak ikusten ditut edozein gizonek baino askoz hobeto. (Gizonak burua astindu du. Emakumea jaiki eta berarengana doa zeharo umore-txartuta) Ez didazu sinesten? Jeloskor nagoela uste duzu? A, nola ezagutzen duzun giza bihotza, Lexy Mill jauna! Zeinen ondo ezagutzen duzun emakumearen ahultasuna, ezta? Atsegina da, ziur, gizona izan eta adimen garatu eta sakona izatea, geure moduan emozio hutsak izan beharrean, eta zuen maitasun-amets zoroekin bat egiten ez badugu jeloskorrak garelako dela jakitea! (Emakumeak sorbalda-astindu bat egin eta, gizonarengandik urrunduz, sutondora doa eskuak berotzera).
LEXY: Ai, zuek emakumeok, gizonaren indarraren gakoa bazeneukate gizonaren ahultasunarena daukazuen bezala, ez legoke feminismo beharrik.
PROSERPINE (sorbalda gainetik, makurtuta baitago, eskuak berotzen): Non entzun dizkiozu Morelli hitz horiek? Zuk zeuk ez dituzu asmatu: ez zara hain buruargia.
LEXY: Egia da. Ez nau lotsatzen bere hitzak hartu izanak, beste egia espiritual asko hartu dizkiodan bezala. Emakume Liberalen Federazioaren urteroko hitzaldian esan zituen. Jakin ezazu eurek balioetsi ez bazizkioten ere, nik neuk, gizon honek, balioetsi nizkiola. (Apalategira bihurtu da berriro, horrek emakumea zapuztuko duelakoan).
PROSERPINE (ilea atontzen beheko suaren gainean dagoen ispiluetako batean): Ondo da. Nirekin hitz egiten duzunean emazkidazu zeure ideiak, diren bezala, ez berarenak. Ez duzu itxura txarragoa ematen, bera imitatzen saiatzen zarenean baino.
LEXY (minduta): Bere ereduari jarraitzen ahalegintzen naiz, ez bera imitatzen.
PROSERPINE (berriro gizonaren ondoan, lan-mahaira bidean): Bai, imitatzen duzu: haren berdina egiten duzu. Zergatik jartzen duzu aterkia ezkerreko besapean, eskuan ekarri beharrean beste edonork bezala? Zergatik ibiltzen zara kokotsa aterata, hara eta hona begiak irrikan, zu, goizeko bederatzi eta erdiak baino lehen sekula jaikitzen ez zarena? Zergatik esaten duzu «ezagutbidea» elizan, beti esaten baduzu «ezaupidia» gure arteko elkarrizketan! Ba! Zer uste duzu, ez dakidala? (Idazmakinara itzuli da) Ea! Erdu eta hasi behingoz lanean: nahikoa denbora-galtze izan da goiz bakar baterako. Hemen dago egunkariaren ale bat, gaurkoaz. (Agenda eman dio eskura).
LEXY (irainduta): Eskerrik asko. (Hartu eta mahai ondoan zutik irakurtzen hasi da, emakumeari bizkarra emanez. Emakumea bere oharrak idazten hasi da gizonaren sentimenduez kezkatu gabe).
Atea zabaldu da, eta Burgess jauna ezer esan barik sartu da. Hirurogei bat urteko gizona da, purtzilkeriak saltzen nahitaez norberekoi izan beharrak trauskildu eta zirtzildua, eta, geroago, gehiegi jateak eta merkataritzan arrakasta izateak ugaritasunaren nagikerian bigundua. Arrunta, ezjakina, zurruteroa, lana merke egiten dutenen iraintzaile eta erdeinatzailea, ondasunak eta mailak errespetatzekoa, baina egia braust botatzekoa eta, jarrera bietan ere, ez gorrotorik ez bekaizkeriarik ez duena. Munduak ez dio ondo ordaindutako lanik eskaini, izerdi-lana baizik; eta, horren ondorioz, harrapari samarra bilakatu da. Baina berak ez dauka horren susmorik bat ere, eta bene-benetan uste du lagunartean lasai-lasaia, maitekorra eta elkarbizitzako akatsak umorez hartzen dituen gizon batek, alegia, berak, merkataritzan lortu duen oparotasuna negozioetarako duen trebetasun, arte, zuhurtzia eta eskarmentuaren garaipena dela, ezinbestekoa eta gizartearentzat onuragarria. Gorputzez potoloa da, aurpegi karratu zabalaren erdian sudur muturtua dauka; bizar hauskara, eta erdian, kokospean, izpiltxo urdindua; malkoz beteriko begitxo urdinek iradokitzen duten sentiberatasun erostaria erraz kutsatzen dio berak ahotsari: esaldiei doinu arranditsua emanez.
BURGESS (atalasean geldirik, ingurura begira): Morell jauna etxean emen da'o.
PROSERPINE (jaikita): Esango diot etortzeko.
BURGESS (etsita Proserpineri begira): Zu ez zara lehen lanak idazmakinaz e'iten zizkion neskatila bera?
PROSERPINE: Ez.
BURGESS (marmarka sutondoko alfonbrara doala): Ez, hu'a bestelakoa zen: gaztea-goa. (Garnett andereñoak begiratu egin dio, gero kanpora doa, atea danba itxita) Ta? Lanpetuta, Mill jauna?
LEXY (agenda itxi eta sakelan sartuz): Bai, irten beharra daukat orain.
BURGESS (garrantzia emanez): Ez galdu denbora'ik nirekin, Mill jauna. Hona ekarri nauena nire eta Morell jaunaren arteko kontu priba'ua da.
LEXY (gaizki hartuta): Ez daukat zuen artean sartzeko asmorik, zaude lasai, Burgess jauna. Egun on izan.
BURGESS (ugazaba bailitzan): Bai, e'un on zuri.
Lexy aterantz doala Morell itzuli da.
MORELL (Lexyri): Lanera zoaz?
LEXY: Bai, jauna.
MORELL: Hartu nire zetazko zapia eta bildu ondo eztarria. Haize hotza dabil. Ala, zoaz.
Lexy, horrekin Burgessen zakarkeria ahaztuta, adore harturik badoa kanpora.
BURGESS: Zure koajutoreak mizketan, betiko moruan, James. E'un on. Gizon bat neuk emandakotik bizi bada, ondo erakuste' 'iot bere lekua zein den.
MORELL (lehor samar): Beti erakusten diet nire apaiz lagunkideei beren lekua zein den, hau da, nire laguntzaile eta lankide direla. Neure apaizek egiten didaten beste lan egiten badizute zure dendari eta biltegiko langileek, bizkor aberasten zabiltza, horratik. Hartu zure aspaldiko jarlekua esertzeko.
Morellek, zakar, beheko suaren ondoko besaulkia seinalatu dio; gero, mahaian hutsik dagoen aulkian jesarri da, bisitariagandik urrun samar, konfiantzarik ez emateko moduan.
BURGESS (zirkinik egin barik): Betiko berberberbera, James!
MORELL: Azkenekoz deitu zenuenean —orain dela hiru bat urte, gutxi gorabehera— gauza bera esan zenuen, baina toles gutxiagorekin. Orduan zure hitzak izan ziren, zehatz esateko, «betiko kokolo inuzente berberberbera, James!»
BURGESS (lasaitzeko): Bueno, ba, esan banuen esan nuen; baina (alaitasun abegikorrez) horrekin ez nuen minik eman nahi. Zorionekoa da inuzentetxoa den eleizgizona: lanbideak eskatzen dio. E'onola 're, ez naiz etorri kontu zaharrak astintze'a, pasatakoa pasa dela esate'a baino. (Bat-batean hotsandiko) James: o'ain dela hiru urte, putakeria galanta e'in zeni'an. Kontratu bat gala'azi zeni'an; ta, nola ez ba, hasarra'u e'in nintzen eta hitz gordintxoak bota nizkizulako alaba neure kontra jarri zenuen. Bueno, ba, k'istiau onaren moruan nator. (Bostekoa eskainiz) Barka'uta zaude, James.
MORELL (barruak astinduta): Lotsagabe arraioa!
BURGESS (atzera eginez, hartutako tratua gaitzesteko ia negarrez): Ho'i ahal da eleizgizonak hitz e'iteko morua, James? Ta zuk, gaine'a?
MORELL (bero): Ez, jauna, hori ez da elizgizonak hitz egiteko modua. Okerreko hitza erabili dut. Esan behar nuen, lotsagabea halakoa: horixe da Done Paulok edo edozein abade zintzok esango zizukeena. Zer uste duzu, ahaztu dudala erruki-etxekoak arropaz hornitzeko egin zenuen kontratu-eskaintza hura ala?
BURGESS (jendetasunez mozkortuta): Zergadunen inte'esak babestu nahian e'in nuen, James. Eskaintza'ik merke'na zen: ezin duzu uka'u.
MORELL: Bai, merkeena, beste edozein enplegatzailek baino soldata txarragoak —goseak hilaren soldatak—, kia, goseak hiltzeko soldatak baino txarragoak ordaintzen zenizkielako arropak ehuntzen zituzten emakumeei. (Gero eta haserreago) Emakume horiek nire parrokiakoak ziren. Zure eskaintza onartzea lotsagarria zela ikusarazi nien arduradunei: mundu guztiari ikusarazi nion zuri izan ezik. (Sutan) Nola ausartzen zara, jauna, hona etorri eta barkamena eskaintzen, eta alaba aipatzen, eta...
BURGESS: Trankil, James! Trankil! Trankil! Ez zaite' hasarra'u huskeria bategaitik. Aitortu dut oker nengoela.
MORELL: Benetan? Ez dizut entzun.
BURGESS: Ho'ixe baietz. O'ain aitortzen dut. Benga: karta hu'a idatzi izana barkatzeko eskatze' 'izut. Nahikoa da?
MORELL (atzamarrekin mahaian jotzen): Hori ez da ezer. Igo dituzu soldatak?
BURGESS (garaile): Bai.
MORELL: Zer!
BURGESS (zintzo itxura eginez): Lan-emaile eredugarria bihurtu naiz. O'ain ez dut emakume'ik enple'atzen: denak kale'atu ditut; eta lana makinek egite' 'ute. Gizon batek 'e ez du orduko txelin-erdia baino gutxia'o irabazten; eta behargin espezializa'uek sindikatuek eska'utakoa kobratze' 'ute. (Harro) Zer esan behar di'azu o'ain?
MORELL (menderatuta): Ba ote liteke! Jainkoa, zeruetako poza handiagoa da damu den bekatari bakar bategatik... (Burgessengana hurreratu bitartean, harenganako amultsutasunez gainezka) Ene Burgess maitea: zu bai eskuzabala. Bihotz-bihotzez eskatzen dizut barkamena txarto pentsatu dudalako. (Haren eskua estutuz) Eta orain, ez zara hobeto sentitzen aldatu ondoren? Esazu, aitortu: zoriontsuagoa zara. Zoriontsuagoa dirudizu.
BURGESS (goibel): Bueno, beharba'. Hala izango da, zu kontu'atu bazara. Nolanahi 're, udaletxean ameti'u zi'aten kontratua. (Amorratuta) Ez zutela nirekin ezer jakin nahi soldata juxtuak ordaintzen ez banituen... mutur-luze alu mada'ikatuak!
MORELL (eskua utzirik, guztiz etsita): Beraz horregatik igo zenituen soldatak! (Goibelduta eseri da).
BURGESS (zorrotz, lotsa galduta eta ozenago hitz eginez): Zergaitik e'ingo nuen, ba, bestela? Zer da langileak mu'itzen dituena, mozkorra eta gehie'ikeria baino beste'ik? (Besaulkian eseri da patxada handiarekin) Oso ondo datorkizu, James: egunkarietan agertzen zara ta gizon ona bezala ate'atzen zaituzte; baina ez duzu inoiz pentsa'u nolako kaltea egite' 'uzun, dirua, ondo erabiltze' 'uen jendeari hartu ondoren nola gasta'u ez dakiten langileen eskuetan ipinita.
MORELL (hasperen sakon batekin, gizabidez baina hotz hitz eginez): Zer negoziok ekarri zaitu gaur goizean niregana? Ez dut sinetsiko senidetasun-sentimenduagatik bakarrik denik.
BURGESS (setati): Horrexegaitik da, bai: sedinetasun-sendimentuagaitik ta ez beste ezergaitik.
MORELL (egonarria galdu barik): Ez dizut sinesten.
BURGESS (mehatxatzaile jaikiz): Ez i'dazu berriro esan ho'i, James Mavor Morell.
MORELL (mugitu barik): Behar den beste aldiz esango dizut, sinesten ez dizudala konturatu arte. Ez dizut sinesten.
BURGESS (barru-barruan minduta): O, e'arto, horren zakarra izaten jarraitu nahi baduzu, hobe dut alde e'itea. (Aterantz doa gogoz kontra. Morellek, keinurik ere ez. Ez da heldu atera) Ez nuen espero horrenbeste gorroto aurkitzea zugan, James. (Morellek erantzun gabe jarraitzen du, urrats gutxi batzuk gehiago egin ditu Burgessek aterantz gogoz kontra. Gero itzuli egin da, intzirika) Nahikoa ondo konpontzen izan gara, gure eritzi diferenteak gorabehera. Zergaitik aldatu zara horrenbeste nirekiko? Hitzemate' 'izut: hona a'iskidetasun hutsak ekarri nau, ez neure alabaren senarrarekin txarrean ibiltzeko. Benga, James: izan zaitez k'istiaua, ta bota bostekoa. (Eskua Morellen sorbaldan jarri du sentibera).
MORELL (besteari pentsakor begiratuz): Begira, Burgess. Kontratu hori galdu baino lehenago bezain ongi etorria izan nahi duzu hemen?
BURGESS: Bai, James. Nahi dut, egia.
MORELL: Zergatik ez duzu jokatzen, bada, orduan egin zenuen bezala?
BURGESS (eskua kontuz kenduta): Zer esan nahi 'zu?
MORELL: Esango dizut. Gazte inuzentetzat jo ninduzun orduan.
BURGESS (lausengari): Ez, nik ez, James. Nik...
MORELL (mozturik): Bai, zuk bai. Eta nik zu agure alprojatzat jo zintudan.
BURGESS (indar guztiekin errefusatuz Morellek bere buruari egin dion akusazio itsusia): Ez, zuk ez, James. Orain zeure buruari egite' 'iozu bidebagekeria.
MORELL: Bai, nik bai. Baina hori ez zen oztopo izan elkarrekin ondo konpontzeko. Jainkoak egin zintuen nik alproja esaten dudana eta Jainkoak egin ninduen zuk inuzente esaten duzuna. (Adierazpen honen ondorioz Burgessi bere zutabe moralaren giltzarriak huts egin dio. Gorputza ahul sentitzen hasi da, eta, begirada babes gabe Morellengan itsatsita, eskua kendu du, ikarati, oreka ez galtzeko, solairua oinpean okertu balitzaio bezala. Morellek aurrera darrai, sinetsita dagoenaren ahoskera lasai berarekin) Ez nintzen ni hasiko, ez kasu batean, ezta bestean ere, Jainkoaren lana eztabaidatzen. Hona zintzo bazatoz bere burua errespetatzen duen goitik beherako alproja sinetsi baten gisan, zeure alprojatasuna zuritzen eta halakoa izateaz harro, ongi etorria izango zara. Baina (eta orain Morellen ahoskera ikaragarri bilakatu da; eta jaiki egin da eta aulkiaren atzealdea jo du hitzei indarra emateko) ez zaitut hemen jasango amarruekin bazatoz lan-emaile eredugarria zarela eta aldatu zarela sinetsarazi guraz, udal-kontratu bat dela eta jaka aldez aldatu duen apostata hutsa baino ez zarelarik. (Buruarekin baieztatu dio esandakoa; gero su-bazterreko alfonbratxora doa eta aginte-jarrera erosoa hartu du suari bizkarra emanda, eta aurrera darrai) Ez; gizona bere buruarekin zintzoa izatea dut gogoko, baita gaiztakerian ere. Eta orain: hartu kapela, eta hanka; edo bestela eseri eta emadazu alproja-arrazoi on bat nire lagun izan nahi izateko. (Burgess, bere sentipenak irribarre behartu batekin adierazteko adina jabaldu direnez, lasaitu egin du proposamen zehatz horrek. Une batez aztatu du, eta, ondoren, astiro eta oso apal, Morellen ondoan ezkerreko jarlekuan eseri da) Oso ondo. Orain, hustu barruak.
BURGESS (barretxoak ihes egin dio): Bueno, oso arraroa zara, James, eta zuzen zaude. Baina (ia pozik) maitagarria zara ezinbestean: gaine'a, lehen esan dudan bezela, eleizgizon batek esaten duen guztia serio hartze'ik ez da'o, edo mundua aldrebes joango litzakete. Ez da hala? (Bere burua prestatzen du berbaldi sakonagorako, eta, Morelli begiratuz, seriotasun motelarekin darrai) Bueno, ez dit inporta zuri esatea, bata bestea'kin zintzoak izatea nahi duzunez, behin batean inuzentetzat hartu zintudala; baina hasita nago pentsatzen beharba' kontu zaharrak zi'ela.
MORELL (pozarren): Aha! Ari zara konturatzen behingoz, ezta?
BURGESS (bikain): Bai, garaiak aldatu di'a inoiz pentsa'uko nuke'na baino gehia'o. O'ain dela bost urte, gizon argi bat e' ez zen izango zure ideien zale. Neure kautan galdetzen nuen nola uzten zizuten predikatzen 'e. Ze, nik ezagutze' 'ut eleizgizon bat urte askotan bere lanetatik aparta'uta e'uki duena Londresko apaizpikuak, nahiz ta gixajoa zu baizen eleizkoia izan. Baina gaur e'un, baten batek mila libera e'iten ba'it apostu zu zeu noizbait apaizpiku izango zarela, ez diot hartuko. (Oso hunkigarri) Zu eta zeure taldea era'ina izaten hasi zarete: naba'itzen dut. Noizbait zerbait eman beharko dizute, isila'azteko baino ez bada 're. Azken batean, sen ona daukazu, James: zuk hartu zenuen bidea bide pro'txugarria da luzera be'ira zure tankerako gizon batentzat.
MORELL (bostekoa oso-osorik eskainiz): Bota bostekoa, Burgess. Orain, zintzo ari zara hitz egiten. Ez dut uste gotzain egingo nautenik; baina egiten banaute, afari-bileretan eta, ezagutzen ditudan enpresaburu guztien aurrean aurkeztuko zaitut.
BURGESS (irribarretxo lotsati batekin altxatu eta bosteko adiskidetsua onartuta): Zure partea izango 'zu, James. Gure arteko liskarrak akabo o'ain, ezta?
EMAKUME BATEN AHOTSA: Esazu baietz, James.
Harrituta, berehala bihurtu dira, eta ikusi dute Candida sartu berri dela eta eurei begira dagoela beti izaten duen aurpegierarekin, hau da, ama baten barkaberatasun atsegina dariola. Hogeita hamahiru urteko emakume mardula da, ondo elikatua; beharbada, iragar daiteke, bihar-etzi potoloa izango dela, baina orain bere onenean dago, gaztetasunaren eta amatasunaren xarma biekin. Jendearen maitasuna erakarriz eurekin nahi duena egin dezakeela konturatu den emakumearen jokabideak ditu, eta horrela jokatzen du tolesik gabe eta eskrupulu txikiena ere izan gabe. Nolabait, beste edozein emakume politen modukoa da, helburu norberekoi arruntak lortzeko bere sexu-erakargarritasunei zukua ateratzeko bezain argia; baina Candidaren bekoki garbiak, begi bizkorrek eta neurriko aho eta kokotsak espiritu zabala eta izaera duina ematen diote maitasun-amarruak barkatzeko. Behatzaile objektibo bat, ikusiaz batera, berehala konturatuko litzateke Jasokundea beheko suaren gainean ipini zuenak, espirituz antzekoak zirela iruditu zitzaiolako ipini zuela, eta gainera ez zukeen sumatuko ez senarrarengan ez emaztearengan horrelako asmorik, ezta Tizianoren ertiarekiko inolako kezkarik ere.
Une honetan kapela eta mantelina ditu jantzita, burusi bat dakar aterkiaren inguruan bilduta eta uhalez lotuta, eskuko poltsa, eta aldizkari sorta bat.
MORELL (bere arduragabekeriagatik jota): Candida! Zergatik... (Ordulariari begiratu dio, eta larrituta dago hain berandu delako) Ene laztana! (Arineketan emaztearengana, eta burusia uhaletik hartuz, damuaren harrak ausikita barka eske) Zurekin trenean biltzeko asmoa nuen. Denborak ihes egin dit. (Burusia sofara jaurtiz) Hain harrapatuta eduki nau... (Emaztearengana itzulita) Ahaztu egin zait, ene bada! (Besarkatu egin du emaztea damudunaren zirrara sentituz).
BURGESS (apur bat lotsatuta eta zalantzati nola hartuko ote duen): Ze' mo'uz, Candy? (Artean senarraren besoetan dagoenez, masaila eskaini dio eta aitak musu eman) Jamesek eta biok akordu bat egin dina'u. Akordu onoragarria. Ezta, James?
MORELL (oldartuta): Zer akordio eta makordio! Zeure erruagatik egin zait berandu Candidaren bila joateko. (Berotasun errukiorrez) Ene maite gaixoa: nola konpondu zara maletekin? Nola...
CANDIDA (eten eta askatuz): Baina, baina, baina! Ez nengoen bakarrik. Eugene han egon da gurekin; eta elkarrekin egin dugu bidea.
MORELL (lasaituta): Eugene!
CANDIDA: Bai, maletekin borrokan dabil, mutil gizajoa! Irten, maitea, lehenbailehen; bestela kotxea ordainduko du, eta ez dut nahi. (Morell arineketan doa kanpora. Candidak poltsa behearen gainean utzi du; mantelina eta kapela erantzi ditu eta sofan ipini burusiarekin, berbetan dabilen artean) Zer, aita: nola ari zara moldatzen etxean?
BURGESS: Ez din me'ezi etxean bizitzea hik alde e'in huenetik, Candy. Handik buelta bat e'itea nahi niken, eta neskari zerbait esatea. Nor da hirekin etorri den Eugene hori?
CANDIDA: O, Eugene Jamesen aurkikuntzetariko bat da. Ekainean aurkitu zuen nasan lotan. Ez duzu ikusi gure koadro berria (Jasokundea seinalatuz)? Hori eman zigun.
BURGESS (sinesgogor): Bai, ze'a! Zer esan nahi di'an, neuri, heure aitari: nasako kotxedunek eta, ho'lako koadroak eroste' 'ituztela? (Zorrotz) Ez i'dan ziria sartu, Candy: Goi Elizako irudia dun ho'i; eta Jamesek berak aukeratu din.
CANDIDA: Oker berriro. Eugene ez da kotxeduna.
BURGESS: Nor da, ba? (Sarkasmoarekin) Aitoren semea, ezta?
CANDIDA (atseginez buruari eraginda): Bai. Osaba lord britainiarra du! Bene-benetako kondea.
BURGESS (halako berri onak sinetsi ezinik): Ez dun izango!
CANDIDA: Bada izango. Berrogeita bost libera esterlinako txekea zeukan sakelan zazpi egunen bururako, Jamesek nasan aurkitu zuenean. Berak uste zuen ezingo zuela dirutu zazpi egun pasa arte; eta kreditua eskatzeko lotsa zen. O, mutil maitagarria da! Benetan maite dugu.
BURGESS (aristokrazia gutxiesten duela itxurak eginez, baina begiak dirdiratsu): Mm! Ez ninan pentsa'uko Victoria parkean konde baten loba aurkituko huenik, motel samarra izan ezik. (Irudira berriro begiratuz) Noski, irudi ho'i ez dinat begi onez ikusten; baina hala 're goi-mailakoa dun, balio handiko arte-lana: argi zagon. Ea ni berari aurkezteko modua topatzen dunan. (Erlojuari begiratu dio urduri) Minutu bi baino ez ditinat hemen e'oteko.
Morell Eugenerekin itzuli da; Burgess Eugeneri gogo biziz begira dago begi biak malkoz beteta. Eugene hamazortzi urteko gazte bitxi lotsatia da, argala, emakume-antzekoa, ume-ahots finekoa, eta, gaztetan, nortasuna guztiz garatu baino lehen alegia, gauzak harrapatzeko bizkorra eta zorrotza denaren sentikortasun minbera erakusten duten aurpegiera nahigabetu edo atsekabetua eta portaera kikila dauzka. Erabakitzeko ahalmenik batere gabea, ez daki non egon ez zer egin. Burgessen beldur da, eta bakardadera ihes egingo zukeen ausartu balitz; baina egoera guztiz arrunta bizi-biziro sentitzea kirioak atezuegi izateak eragiten dio; eta sudurzuloek, ahoak eta begiek kasketa gogorrak harrapatzeko joera salatzen dute, nahiz eta bekokia, errukiak zimurtu ondoren, lasaigarria den. Hain da berezia, ia munduz kanpokoa dirudi; eta jende prosaikoak kaltegarritzat dauka munduz kanpoko izate hori, jende poetikoak aingeruzkotzat daukan bezalaxe. Janzkera anarkikoa du. Estaminezko jaka urdin zahar bat dauka jantzita, botoiak lotu gabe, artilezko tenis-alkandoraren gainean, zetazko zapia gorbatatzat, jakaren estiloko prakak eta olanazko zapata marroiak. Janzki horiekin txilar artean etzan eta uretan ibili dela ematen du; eta ez dirudi inoiz eskuilatu dituenik.
Sartzean ezezagun bat ikusi duenez, gelditu egin da, eta hormaren kontratik doa gelaren beste muturrera.
MORELL (sartuaz batera): Jarrai iezadazu: azken finean, baduzu ordu-laurden bat gurekin hitz egiteko. Hau aitaginarreba dut. Burgess jauna... Marchbanks jauna.
MARCHBANKS (urduri apalategiaren kontra atzez): Pozten nau ezagutzeak, jauna.
BURGESS (beraganantz gela zeharkatuz guztiz maitekor, Morell Candidarekin sutondoan elkartzen den bitartean): Pozten nau eza'utzeak, bai ho'ixe, Morchbanks jauna. (Bostekoa botatzera behartuz) Zer de'itzozu zuk egu'aldi honi? Espe'antza 'aukat ez diozula Jamesi uzten ideia inuzente ho'iek zuri buruan sartzen?
MARCHBANKS: Ideia inuzenteak? A, sozialismoa esan nahi duzu? Ez.
BURGESS: Oso ondo. (Berriro erlojura begiratuz) Tira, o'ain joan beharra 'aukat: ez da'o beste erreme'iorik. Zu ez zoaz harantz, ezta, Morchbanks jauna?
MARCHBANKS: Norantz da harantz?
BURGESS: Victoria parkeko geltoki'a. Aldiriko bat da'o hamabiak eta ho'eita bostean.
MORELL: Lelokeriak. Eugene gurekin geratuko da bazkaltzen, hala espero dut.
MARCHBANKS (larri bere burua zuritu nahian): Ez... ni... ni...
BURGESS: Bueno, bueno, ez dizut sakatu nahi: postura, Candyrekin bazkaltzea nahiago duzula. Gau'en baten, espe'antza 'aukat, etorri eta nirekin afalduko 'zu neure klubean, Nagusi Fundatzaileenean, Nort'n Folgiten. Benga: esaidazu baietz!
MARCHBANKS: Eskerrik asko, Burgess jauna. Non dago Norton Forgate... Surreyen behean, ezta?
Burgess barre-algaraka hasi da, esan ezin daitekeen bezala.
CANDIDA (salbatzera etorrita): Trena galdu behar duzu, aita, berehala ez bazoaz. Itzuli arratsaldean eta esaiozu Marchbanks jaunari non aurkitu kluba.
BURGESS (pozik barreka): Surreyen behean! Kar-kar! Ez da txarra, ez. Bueno, ez dut inoiz ikusi gizonik Nort'n Folgit' eza'utzen ez zuenik. (Bere garraxiek lotsatuta) Agur, Morchbanks jauna: ba'akit ondoe'i hazitakoa zarela nire txantxa txartzat hartzeko. (Berriro eskaini dio bostekoa).
MARCHBANKS (astindu urduri batekin hartuz): Ezta pentsatu ere.
BURGESS: A'io, a'io, Candy. Etorriko naun hurrengo baten. Agur, James.
MORELL: Bazoaz?
BURGESS: Ez larritu. (Kanpora doa xalotasuna moteldu gabe).
MORELL: E, atera lagunduko dizut. (Jarraitu egin dio).
Eugenek begiekin jarraitu die beldurti, arnasari eutsiz Burgess joan den arte.
CANDIDA (barreka): Eta, Eugene? (Ikara batez bihurtu da, eta egon ezinik Candidarenganantz doa, baina gelditu egin da, zer egin erabaki ezinik, Candidaren begirada jostalaria ikusitakoan) Zer deritzozu gure aitari?
MARCHBANKS: Ez... ez dut ezagutzen ondo oraindik. Adineko jaun oso atsegina dirudi.
CANDIDA (ironia leunarekin): Eta Nagusi Fundatzaileenera joango zara berarekin afaltzen, ezta?
MARCHBANKS (triste, serio hartuta): Bai, atsegin baduzu.
CANDIDA (hunkituta): Badakizu, jakin, oso mutil atsegina zarena, Eugene, zure bitxitasun guztiarekin. Aitari barre egin bazenio ez lidake axola izango; baina are gogokoago zaitut berarekin atsegina izan zarelako.
MARCHBANKS: Barre egin behar nuen? Konturatu naiz barregarria den zerbait esan duela; baina hain txarto pasatzen dut ezezagunekin; eta ez dut inoiz harrapatzen izkirimiria. Sentitzen dut bihotzetik. (Sofan eseri da, ukondoak belaunetan eta lokiak ukabilen artean, aurpegieran etsipenaren sufrimendua ageri duela).
CANDIDA (onean errieta eginez): E, ala! Ume handi hori! Inoizkorik txartoen zaude gaur goizean. Zergatik zeunden horren melankoliatsu kotxean?
MARCHBANKS: O, ez zen ezer. Kotxe-gidariari zenbat eman behar ote nion pentsatzen nentorren. Badakit guztiz leloa dela; baina ez dakizu zeinen zailak diren gauza horiek niretzat... nola kikiltzen nauen ezezagunekin harremana eduki beharrak. (Laster eta ziurtatu nahian) Baina ondo egon da. Haren irribarreak eta kapela-ukituak esker ona adierazi dute Morellek txelin bi eman dizkionean. Hamar eskaintzekotan nengoen.
Eguerdiko postaz heldutako eskutitz eta egunkariak dakartzala sartu da Morell.
CANDIDA: Ene, James maitea, kotxe-gidariari hamar txelin ematekotan zegoen! Hamar txelin hiru minutuko bidaldi bategatik! Ene maitea!
MORELL (mahaian, eskutitzetan begira): Jaramonik ere ez, Marchbanks. Gehiegi ordaintzeko sena eskuzabala da: gutxiegi ordaintzekoa baino hobea, eta ez hain ugaria.
MARCHBANKS (kadentasunean berriro eroriz): Ez: koldarkeria, ezgaitasuna. Morell andrea oso zuzen dago.
CANDIDA: Horixe dagoena. (Eskuko poltsa hartu du) Eta orain Jamesekin utzi behar zaitut bien bitartean. Emakume batek hiru astean kanpoan izan ondoren etxea nola aurkitzen duen jakiteko lar poeta zarelakoan nago. Emadazu burusia. (Uhalez bildutako burusia sofatik hartu eta eman dio Eugenek. Ezkerreko eskuan hartu du, poltsa eskuinean dauka eta) Orain eseki iezadazu kapa besotik. (Esaneko) Orain kapela. (Poltsa daukan eskuan ipini du) Orain zabaldu atea. (Aurretik doa arineketan, eta atea zabaldu du) Eskerrik asko. (Emakumea kanpora doa, eta Marchbanksek atea itxi du).
MORELL (oraindik mahaian lanpetuta): Geratuko zara bazkaltzen, Marchbanks, noski.
MARCHBANKS (izututa): Ez nuke geratu behar. (Morelli begiratu dio azkar, baina haren begirada zuzenari eutsi ezinik berehala aldendu ditu begiak, eta gehitu du, gezurretan dabilela agerian duela) Esan nahi dut ezin gera naitekeela.
MORELL: Esan nahi duzu ez zarela geratuko.
MARCHBANKS (sinetsarazi nahian): Ez: nahi nuke, benetan. Mila esker. Baina... baina...
MORELL: Baina... baina... baina... baina... Ba! Nahi zenukeela, zatoz, ba. Lotsa bazara, zoaz, egizu osteratxo bat parkean eta idatzi poesia ordu bata eta erdiak arte; eta gero zatoz ganoraz bazkaltzera.
MARCHBANKS: Eskerrik asko, biziki nahi nuke. Baina, benetan, ez nuke geratu behar. Egia esan, Morell andreak esan zidan ez geratzeko. Esan zidan ez zuela uste bazkaltzen geratzeko eskatuko zenidanik, baina gogoan izan behar nuela, zuk eskatzen bazenidan ere, ez zenuela benetan nahi. (Erostari) Esan zuen ulertuko nuela, baina ez dut ulertzen. Mesedez berari ez esan esan dizudala.
MORELL (txantxetan): A, hori da dena? Parkean osteratxo bat egiteko bota dizudan gonbitak ez dizu korapiloa askatzen?
MARCHBANKS: Nola?
MORELL (umore onez lehertzen): Zergatik, tontolapikoa halakoa... (Baina algara horrek zartakoa eman die bai berari bai Eugeneri. Jarioa eten du) Ez, ez dut horrela esango. (Eugenerengana dator seriotasun samurrez) Ene gazte maitea; gu bezalako senar-emazte zoriontsuontzat, sakratua den zerbait dauka emaztea etxera itzultzeak. (Marchbanksek azkar begiratu dio, esanahia erdi aurreratuz) Aspaldiko laguna edo gizaseme guztiz zintzo eta begikoa ez da oztopo izaten horrelakoetan; baina noizean behingo bisitaria bai. (Eugeneren aurpegieran izu-laborri bizia agertu da bat-batean, ulertuaz batera. Morellek, bere pentsamenduetan murgilduta, aurrera darrai horretaz konturatu barik) Candidak uste zuen nik nahiago nukeela zu hemen ez izatea; baina oker zegoen. Oso gogoko zaitut, mutiko; eta ni nagoen bezala ezkonduta egotea zeinen ederra den zeure begiekin ikustea gura nuke.
MARCHBANKS: Ederra! Zu ezkonduta! Hori uste duzu! Sinesten duzu!
MORELL (baikor): Jakin dakit, ene gazte. Larochefoucaldek esan zuen ezkontza komenigarriak badaudela, baina atseginak ez. Zuk ez dakizu zelako erosotasuna ematen duen morroi hori bezalako gezurti maltzur eta ziniko ustelari engainatzen ez uzteak. A! A! Orain, zoaz parkera, eta idatzi olerkia. Ordu bata eta erdietan, ordu-orduan, gogoratu: ez diogu inoiz inori itxaroten.
MARCHBANKS (zalapartaka): Ez, geldi: ezin duzu. Argitu beharko dizut.
MORELL (nahastuta): E? Argitu zer?
MARCHBANKS: Hitz egin behar dizut. Gauza bat konpondu behar dugu bion artean.
MORELL (ordulariari begirada txeratsua eginez): Orain?
MARCHBANKS (irmo): Orain. Gelatik irten orduko. (Urrats batzuk atzera egin du, eta zutik geratu da Morelli aterako bidea ixteko moduan).
MORELL (mugitu gabe, eta ilun, kontua gauza serioa dela konturatuz): Ez naiz gelatik kanpora joango, ene mutil: zeu joango zinela uste nuen. (Eugenek, atera duen ahots sendoagatik ahalketuta, atzea eman dio, haserreak iraulka. Morell berarengana doa eta eskua jarri dio sorbaldan irmo eta amultsu, eskua kentzeko egin duen astinduari jaramonik egin gabe) Zatoz: eseri lasai; eta esadazu zer den. Eta gogoratu: gu lagunak gara, eta ez dugu zalantzarik izan behar eroapena eta adikortasuna baino besterik izango ez dugula batak bestearekiko, edozer esan behar dugula ere.
MARCHBANKS (dagoen lekuan bihurtuz): O, ez nabil bidegabe portatzen: bakarrik (aurpegia eskuekin estaliz) erabat izututa nago. (Ondoren, eskuak jaitsiz eta aurpegia Morellengana suharki zuzenduz, aurrera darrai mehatxatzaile) Ikusiko duzu eroapentsu eta atsegin izateko garaia den ala ez. (Morell, harria bezain irmo, begira dauka bihozbera) Ez begiratu niri zure buruari ederretsiz. Zeure burua daukazu neu baino indartsuagotzat; baina dardara eragingo dizut aldean bihotzik baduzu.
MORELL (bere buruarekin guztiz ziur): Dardara niri, mutil. Bota hori, ea zer den.
MARCHBANKS: Lehenengo...
MORELL: Lehenengo?
MARCHBANKS: Zure emaztea maite dut.
Morellek atzera egin du, eta, une batez txunditurik begira geratu ondoren, barre-zantzoka hasi zaio. Eugene sor eta lor gelditu da baina ez kolokan; eta laster bete da amorruz eta erdeinuz.
MORELL (barrea isiltzeko eseriz): Zera, ene haurra, nola ez duzu, ba, maiteko. Mundu guztiak maite du: ezinbestean. Atsegin dut hori. Baina (laguna barreguraz aztertuz), diot, Eugene: uste duzu zure kasua hitz egitekoa dela? Ez dituzu hogei urte; berak hogeita hamar pasa dauzka. Ez duzu uste gehiago dela ume-maitasunezko kasua?
MARCHBANKS (indarrarekin): Ausartzea ere berari buruz horrelakorik esaten! Hori da berak sentiarazten duen maitasunaz duzun iritzia! Iraina da hori berarentzat!
MORELL (bizkor jaikiz, ahotsa aldatuta): Berarentzat! Eugene, kontuz ibili. Eroapena izan dut. Eta eroapena izaten jarraitzea espero dut. Baina gauza batzuk ez ditut onartuko. Ez nazazu behartu ume batenganako eduki beharko nukeen bihozberatasuna zurekiko izaten. Izan zaitez gizona.
MARCHBANKS (atzean zerbait eskobatzen balego bezala mugituz): O, baztertu dezagun faltsukeria hori guztia. Nardagarri gertatzen zait, pentsatzea bakarrik, horretariko zenbat eta zenbat jasan behar izan ote duen berak urte gogaikarri hauetan guztietan, zure buruaskitasunaren zerbitzupean modu zeurekoi eta itsuan sakrifikatu duzun urte hauetan guztietan: zuk! (harengana bihurtuz) pentsamendu bakar bat... zentzu bakar bat berarenaren berdina ez duzun horrek.
MORELL (filosofiaz): Badirudi nahiko ondo daramala. (Aurpegira zuzen begiratuz) Eugene, mutil: irrigarri ari zara portatzen, guztiz barregarri. Pertsona sanoa zara, hori duzu zeure alde. (Ikaskizuna buruaren astindutxo batekin amaitu du antzina ohi zuen moduan, eta sutondoko alfonbrara doa eskuak, atzean ipinita, berotzera).
MARCHBANKS: O, uste duzu ez dakidala hori guztia? Zer uste duzu, jendeak ez daukala irrigarri jokatzen duenean zentzuz jokatzen duenean bezain arrazoi benetako eta egiazkorik ala? (Morellen begirada lehenengo aldiz moteldu da. Eskuak berotzea ahaztu zaio, eta zutik geratu da entzuten, lazturik eta pentsakor) Egiazkoagoak dira: egiazkoak diren arrazoi bakarrak dira. Zu oso lasaia, zuhurra eta neurtua zara nirekiko, zure emaztearekin inuzentetuta nagoela ikusten duzulako; hain zuzen, lehentxoago hemen egon den adineko gizona zure sozialismoarekiko oso jakintsua den bezala, horretan inuzentea zarela ikusten duelako. (Morellen nora eza biziki ari da areagotzen. Eugenek aurrea hartua dio, eta galderaz josten dabil) Oker zaudela frogatzen du horrek ala? Nirekiko duzun mesprezu handiusteko horrek oker neu nagoela frogatzen du ala?
MORELL: Marchbanks, demonioren bat dabil berba horiek zure ahoan jartzen. Erraza da —ikaragarri erraza— gizonari bere buruarekiko ziurtasuna jipoitzea. Hori aprobetxatzea, gizonaren espiritua apurtzeko, demonioaren lana da. Kontuz ibili zer egiten duzun. Kontuz ibili.
MARCHBANKS (errukirik gabe): Badakit. Nahita egiten nabil. Esan dizut dardara eragingo nizula.
Une batez bata bestearen aurrez aurre daude mehatxatzaile. Gero Morellek bere duintasuna berreskuratu du.
MORELL (samurtasun zintzoaz): Eugene, entzun iezadazu. Egunen baten, hala espero eta itxaroten dut, nire moduko gizon zoriontsua izango zara. (Eugene artegatzen hasi da, eta uko egin dio haren zoriontasunaren balioari. Morellek, guztiz irainduta sentitzen den arren, bere burua menderatu du maisutasun apartaz, eta berbaldiaren edertasun artistiko handiarekin jarraitzen du aldagaitz) Ezkonduko zara; eta zure kemen eta adore guztiarekin jardungo duzu munduko bazter guztiak zeure etxea bezain zoriontsuak izan daitezen. Jainkoaren erreinua munduan eraikiko dutenetarikoa izango zara; eta —nork daki?— litekeena da zu obra-maisu izatea ni peoi soila naizen lekuan; ze, ez ezazu pentsa, mutil, nik ez dudala zugan ikusten, gaztea izanik, nik inoiz nahi izan ditzakedanak baino ahalmen handiagoen promesa. Ondo dakit olerkariarengan dela gizakiaren Espiritu Santua —jainkoa barruan duela— jainkotiarren. Ikaratu beharko zintuzke horretaz pentsatzeak... olerkariaren pisu astuna eta dohain handia zeugan egon daitezkeela pentsatzeak.
MARCHBANKS (hunkitu gabe eta erruki barik, gaztearen hitz egiteko gordintasuna Morellen oratoriaren aurka, zorrotz): Ez nau ikaratzen. Besteengan ez egoteak ikaratzen nau.
MORELL (bere sentimendu zintzoek eta Eugeneren burugogorkeriak kitzikatuta bere estiloaren indarra areagotuz): Orduan saiatu hori pizten besteengan —nigan—, ez itzaltzen. Bihar-etzi, ni bezain zoriontsua zarenean, benetan zure anaia izango naiz fedean. Lagunduko dizut sinesten Jainkoak eman digun mundua paradisua ez bada geure kirtenkeriagatik baino ez dela. Lagunduko dizut sinesten zure laneko ekintza guztiek zoriontasuna ereiten dutela, noizbait uzta nagusian dena —baita apalena ere— jasotzeko. Eta azkena, baina sinets iezadazu, ez txikiena, lagunduko dizut sinesten zure emazteak maite zaituela eta zuenean zoriontsua dela. Horrelako laguntza behar dugu, Marchbanks: horren premia larria dugu eta beti. Hainbeste gauza daude guri zalantza eragiten digutenak, behin gure adimenari kezkatzen uzten badiogu. Baita etxean ere, gudalekuan bezala jartzen gara, zalantza-gudaroste etsai batek inguratuta. Traidorearen lana egin eta barruan utziko dizkidazu horiek zalantzok?
MARCHBANKS (ingurumarian begiratuz ia zoratuta): Horrela da berarentzat hemen beti? Bihotz handiko emakume bat irrikatzen errealitateagatik, egiagatik, askatasunagatik; eta metaforaz, sermoiz, hitz-jario ustelez, erretolika hutsez gogaituta. Uste duzu emakume baten bihotza predikatzeko duzun trebetasunetik bizi daitekeela?
MORELL (eztena barruan): Marchbanks: oso zail egiten didazu neure burua menderatzea. Nire trebetasuna zurea bezalakoa da, benetan balio badu behintzat. Hitzak bilatzeko dohaina da, jainkoaren egia zabaltze aldera.
MARCHBANKS (oldarka): Berbalapikoaren trebetasuna da, ez gehiago eta ez gutxiago. Zer zerikusi dauka ondo hitz egiteko abilidadeak egiarekin, organoa jotzeak daukana baino gehiago? Ez naiz inoiz zure elizan egon; baina izan naiz zure mitin politikoetan; eta ikusi zaitut entzuleak zorameneraino berotzen: hau da, gogoberotu egiten dituzu, juxtu, edanda baleude bezala portatzen diren arte. Eta euren emazteek ikusi eta konturatzen ziren zeinen inuzenteak ziren. O, istorio zaharra da: Biblian aurkituko duzu. Iruditzen zait David erregea, gogoberotasun-aldietan, guztiz zure antzekoa zela. (Hitzekin sastadak emanez) «Baina emazteak bihotzetik arbuiatu zuen».
MORELL (haserre bizian): Kanpora gure etxetik. Entzun duzu? (Harenganantz doa mehatxatzaile).
MARCHBANKS (atzeko sofaren aurka estutuz): Utz nazazu bakean. Ez ni ukitu. (Morellek gogor oratu du berokiaren paparretik: mutila beldurrez kuzkurtu da sofan jausita eta txilioka hasi da) Geldi, Morell: jotzen banauzu, neure buruaz beste egingo dut; ezingo dut eraman. (Ia histerian) Utzi joaten. Kendu esku hori.
MORELL (astiro eta mesprezuari enfasia emanez): Kumetxo negarrontzi txepel hori. (Askatu egin du) Zoaz, aldiak emanda zeure burua ikaratu baino lehen.
MARCHBANKS (sofan, arnasestuka, baina aske, Morellek eskua kendu ondoren): Ez naiz zure beldur: zeu zara neure beldur.
MORELL (lasai, gainean dago eta): Hori dirudi, ezta?
MARCHBANKS (suhartasun hantustetsuaz): Bai, hala da. (Morell bihurtu eta erdeinuz aldendu da. Eugene nekez zutitu da eta atzetik doakio) Zuk uste duzu ni eskutan gogor hartzeak kikildu egiten nauenez... nik (malkoak ahotsean) indarkeriaz hartzen nautenean amorruz negar baino ezin egin dezakedanez... kotxe gainetik pisu astun bat zure moduan ezin jaits dezakedanez... zure aurka ezin dezakedanez borrokan egin zure emazteagatik, eskulangile mozkor batek egingo lukeen bezala: horregatik guztiagatik uste duzu zure beldur naizela. Baina oker zaude. Zuk britainiarren adorea esaten diozun hori ez badaukat ere, britainiarren koldarkeria ere ez daukat: ni ez naiz elizgizon baten ideien beldur. Zure ideiei aurka egingo diet. Zure ideien esklabotzatik salbatuko dut bera. Neure ideiekin egingo diet aurre. Etxetik botatzen nauzu ezin duzulako jasan berak aukeratzea zure ideiak ala nireak. Bera berriro ikus dezadan beldur zara. (Morell, haserretuta, bat-batean beragana bihurtu da. Mutilak ihes egin du atera beldur menderaezinak eramanda) Bakean uzteko diotsut. Banoa.
MORELL (mesprezu hotzarekin): Itxaron apur baten; ez zaitut joko: ez larritu. Emaztea datorrenean zergatik joan zaren jakin nahiko du. Eta jakiten duenean ez zarela berriro ate horretatik sartuko, horren azalpenen bat ere nahiko du. Ez dut, gero, bera kezkatu gura, dongaro jokatu duzula esanez.
MARCHBANKS (atzera indarberrituta): Esango diozu. Esan behar diozu. Egia ez den azalpenen bat ematen baduzu, gezurtia eta koldarra izango zara. Esaiozu nik zer esan dudan; eta zuk gogorkeriaz eta gizonkeriaz erantzun didazula, eta zelako astindua eman didazun, arratoi-txakurrak arratoia astintzen duen moduan; eta nola kikildu eta izutu nauzun; eta kumetxo negarrontzia deitu didazula eta etxetik kanpora bota nauzula. Zeuk esaten ez badiozu, neuk esango diot: idatzi egingo diot.
MORELL (nahastuta): Zergatik nahi duzu jakitea?
MARCHBANKS (poz-atsegin lirikoz beteta): Berak ulertuko nauelako, eta ulertzen dudala jakingo duelako. Honi buruzko hitz-erdi bat ezkutatzen badiozu... ez bazaude neure moduan prest egia osoa bere aurrean agertzeko... orduan, zure egunak amaitu arte jakingo duzu bera neurea dela eta ez dela zurea. Agur. (Badoa).
MORELL (ikaragarri larrituta): Geldi hor: ez diot esango.
MARCHBANKS (ate ondoan bihurtuz): Egia nahiz gezurra, esan egin behar diozu, alde egiten badut.
MORELL (amore emanez): Marchbanks, batzuetan justifikatuta dago...
MARCHBANKS (moztuz): Badakit, gezurrak esatea. Alferrik izango da. Agur, Elizgizon jauna.
Atera bihurtu denean, zabaldu egin da eta Candida sartu da etxeko andre jantzita.
CANDIDA: Bazoaz, Eugene? (Hobeto behatuz) Ederto, maitea, begira zelako itxura daukazun, horrela kalera joateko! Olerkaria zara, bai, horixe. Begira iezaiozu, James! (Berokitik oratu, eta badaroa Morelli erakusteko) Begiratu idun horri! Begiratu korapilo honi! Begiratu nolako ilea! Batek pentsatuko luke norbait saiatu dela zu itotzen. (Eugenek Morelli begiratu nahi izan dio, baina Candidak tira egin dio) Hona! Egon geldi. (Iduneko botoiak lotu dizkio, lepoko zapiaren korapiloa txukundu du eta ilea apaindu dio) Hori da! Orain itxura politagoa duzunez, uste dut hobe zenukeela bazkaltzen geratzea azken finean, ezetz esan dizudan arren. Ordu-erdian prest egongo da. (Azken ukitua eman dio korapiloari. Mutilak musu eman dio eskuan) Ez zaitez kokoloa izan.
MARCHBANKS: Geratu nahi dut, noski... ez badu zure senar jaun agurgarriak besterik esaten, behintzat.
CANDIDA: Geratuko da, James, hitz ematen badu mutiko zintzoa izango dela eta mahaia ipintzen lagunduko didala?
MORELL (labur): A, bai, noski: hobe du. (Mahaira doa eta paperekin lanpetuta dagoenarena egiten hasi da).
MARCHBANKS (Candidari besoa eskainiz): Zatoz eta ipin dezagun mahaia. (Besoa hartu du. Atera elkarrekin doaz. Irten ahala gehitu du) Gizasemerik zoriontsuena naiz.
MORELL: Ni ere bai... orain ordubete.
© Bernard Shaw © itzulpenarena: Jon Agirre Garai